علامه مجلسی در بحارالانوار می نویسد: به سند معتبر روایت شده که امام زمان عجل الله فرجه، خطاب به شیعیان فرمود: این دعا را در تمام شب های ماه مبارک رمضان بخوانید؛ زیرا فرشتگان به آن گوش فرا می دهند و برای خواننده آن، طلب بخشش می کنند.

نام این دعا، افتتاح است؛ زیرا این گونه با حمد و ثنای الهی آغاز می شود: اللهم انی افتتح الثناء بحمدک....

دعای افتتاح از سه بخش کلی تشکیل شده که نخستین بخش آن، حمد و ثنای الهی است. در این بخش، بسیاری از معارف دینی به زبان حمد و ثنا و تسبیح و راز و نیاز و با سوز و گداز بیان شده است. در این بخش، واژه های حمد، مدح، ثنا و تسبیح، بیش از 19 بار تکرار شده اند و در واقع این بخش، چگونگی راز و نیاز با خدا را به زبان دعا، به ما آموزش می دهد.

بخش دوم این دعا، درود و صلوات بر پیامبر و خاندان پاکش علیهم¬السلام و بیان جایگاه والا و فضایل و کمالات آنان است.

بخش سوم نیز به مسئلة انتظار فرج و شکایت از غیبت حضرت ولی عصر عجل¬الله¬تعالی فرجه و زیادی دشمنان و کمی دوستان و آرزوی تشکیل دولت کریمه و آمادگی برای جان فشانی و خدمت در آن دولت می پردازد و در آخر با دعای نصرت و عزت برای مسلمانان، به پایان می رسد.

به نظر برخی از مفسران، «دعای افتتاح» در سه محور، برنامه ای برای حرکت فعال سیاسی و اجتماعی ارائه می دهد؛ فرازی از آن که به «زندگی آرمانی» اشاره دارد، در پی تحقق آرمان شهر مهدوی است. محور دوم این دعا، «مطالبه گری اجتماعی» و سومین محور آن، «حرکت جهادی»، یعنی اقدام به کار و تلاش برای تعجیل فرج است.

 

دعای ابوحمزه ثمالی

یکی از دعاهای شورانگیز ماه رمضان، دعای ابوحمزه ثمالی است که در سحرگاهان ماه رمضان، خوانده می شود. این دعا از قلب آسمانی و ملکوتی زینت عابدان، امام سجاد علیه السلام سرچشمه گرفته است. ابوحمزه ثمالی، یکی از یاران نزدیک آن حضرت، این دعا را از آن حضرت نقل کرده و به همین جهت، دعا به نام وی شهرت یافته است. وی می گوید: حضرت زین العابدین علیه السلام در ماه مبارک رمضان، بیشتر شب در حال نماز بود و چون سحرگاهان فرا می رسید، این دعا را می خواند.

این دعا نیز دارای چند بخش است:

بخش نخست، مشتمل بر سپاس و ثنای خداوند و معرفی آن یکتای بی همتا و بیان گر باز بودن و نزدیک بودن راه قرب به اوست.

بخش دوم، بیان گر خوف و رجا و بیم و امید بنده، در برابر مولای عظیم و مهربان است.

بخش سوم دربارة درخواست های آن حضرت در مورد خود، پدر و مادر، خانواده، اقوام، اهل ایمان و اسلام است.

بخش چهارم دربارة خواسته های بلند و حاجت های ارزشمندی است که رسیدن به آنها، نیازمند آمادگی کافی و توجّه کامل به خداوند و اشتغال دائم به ذکر و یاد اوست و جز برای عده ای خاص از اولیای الهی و بندگان خاص خداوند، حاصل نمی شود و به دلیل محتوای عالی این بخش از دعا و تأثیر عمیق آن در سعادت حقیقی انسان، بر آن تأکید فراوان شده است و علاوه بر دعای ابوحمزه، این موضوع در دعاهای سحر این ماه و نیز در دعاهای شب های دهة آخر آن نیز آمده است.

دعای ابوحمزه ثمالی با مراحلی همراه است که در دل سالک طریق عبودیت و بندگی، عشق و شوری را آشکار می کند و او را در مسیر حرکت، تهییج کرده، به رشد و بالندگی و در یک کلمه، به تسکین و آرامش می رساند و با اتصال به منبع وحی، با وحی آشنا می کند؛ تا آن جا که انسان در سایة آن، می تواند هویت خویش را بازسازی کند و در مسیر درک مراتبی از عبودیت الهی و در راستای حیات طیبه، شخصیت خویش را انسجام داده، زمینة تعادل و تعالی را در خود مهیا سازد.

 

دعای سحر

دعای سحر از امام رضا علیه السلام روایت شده و آن حضرت آن را از امام باقر علیه السلام نقل کرده است.

این دعای نورانی و پرمایه، در بردارندة درخواست ها و تقاضاهای بزرگ و ارزش مندی است و اوصاف جلال و جمال الهی، در آن درخواست شده است. شاید مهم ترین هدف این دعا، قرار گرفتن انسان در مسیری است که اسما و صفات پاک خداوند، در او تبلور یابد و وجودش جلوه گاه این اوصاف برجسته و ممتاز شود.

«دعای سحر»، سبک و سیاق ویژه ای دارد که ممکن است برای خواننده، عجیب و نامأنوس باشد و درک و فهم محتوای آن، دشوار و سنگین به نظر برسد؛ ولی باید دانست که دعاهای معصومین علیهم السلام، تنها بیان الفاظی زیبا و آهنگین و چینش عباراتی موزون و قافیه دار نیستند؛ بلکه این دعاها، ترجمان حالات قلبی و مشاهدات باطنی و یافته ها و شهود آنان بوده که از زبان حال، به زبان سر و از درون به گفتار سرایت کرده اند.

 

دعای جوشن کبیر

دعای جوشن کبیر را کفعمی در کتاب المصباح و کتاب البلدالامین نقل کرده است، امام سجاد علیه السلام از پدر خود امام حسین علیه السلام و آن حضرت از امام علی علیه السلام و آن حضرت نیز از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آن را نقل کرده است. بنا بر این روایت، در یکی از غزوات که پیامبر زرهی سنگین پوشیده بود و آن زره جسم وی را اذیت می کرد، جبرئیل بر آن حضرت نازل شد و ضمن اعلام سلام خدا بر پیامبر صلی الله علیه وآله، خواندن این دعا را به جای پوشیدن آن زره به پیامبر صلی الله علیه وآله توصیه کرد و گفت: این دعا، امان پیامبر صلی الله علیه وآله و امت اوست.

بنا بر این روایت، هر کس این دعا را هنگام خروج از خانه اش بخواند، خدا او را حفظ می کند و ثواب بسیار به او می دهد و هر کس آن را بر کفنش بنویسد، از عذاب [قبر] مصون می ماند و هر کس آن را اول ماه مبارک رمضان بخواند، خدا به او درک فضیلت شب قدر را روزی می دهد و نیز هر کس آن را سه بار در این ماه بخواند، در طول زندگی اش در امان خدا قرار می گیرد.

همچنین از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل شده که امام حسین علیه السلام فرمود: پدرم امام علی علیه السلام مرا به حفظ کردن و بزرگداشت این دعا و نوشتن آن بر کفن او و تعلیم آن به نزدیکان و ترغیب آنان به خواندن این دعا، سفارش کرد. عالمان بزرگ شیعه، به فضیلت خواندن این دعا در شب های قدر نیز اشاره کرده اند. از این رو، خواندن این دعا در شب های قدر نیز رایج است.

این دعا یکصد بند دارد و هر بند، حاوی ده اسم از اسامی خداوند است؛ به جز بند 55 که یازده اسم خداوند در آن آمده است. بنابراین در مجموع، این دعا، حاوی هزار و یک اسم خدای متعال است.

در این دعا، بیشتر نام های خدا و تعبیرات دیگر از قرآن گرفته شده و آنها به گونه ای در کنار یکدیگر قرار گرفته اند که علاوه بر موزون و مسجع بودن، در بیشتر موارد، اسما و صفات از لحاظ حروف پایانی نیز یک شکل و مشابهند.

برخی از علمای بزرگ شیعه، بر دعای جوشن کبیر شرح هایی نوشته اند که یکی از مشهورترین آنها، شرح حاج ملاهادی سبزواری است. وی در شرح خود نوشته است که خالی بودن این دعا از پرداختن به خواهش ها و جلب منفعت ها و توجه نکردن زیاد به خود، مشوق وی برای شرح این دعا بوده است.