ایثار و از خود گذشتگی

ایثار و مقدم داشتن دیگران بر خود، هر چند به چیز اندک، در روایات اسلامی امری پسندیده شمرده شده است. ایثار نیکوترین احسان و بالاترین مراتب ایمان است. ایمان به خداوند و اعتقاد به آن لازمه اش ایثار است، انسان با خلوص نیّت و عقیده پاک می تواند وارد میدان عمل شود و با ایثار و کمک خود می تواند تکیه گاهی برای محرومان باشد و همواره برای رفع نیازمندان جامعه کوشش و جدیّت کند. انسان با اخلاص خود و با مال و ثروتی که در اختیار دارد می تواند نیازهای جامعه را برطرف سازد و مایه افتخار و آرامش خود و دیگران شود و این بزرگترین خدمت است که با میل خود گره ای از مشکلات جامعه را باز کند و چنین اخلاصی مایه سربلندی انسان واقع می شود.

 

 

ایثار به معنای «برگزیدن، دیگران را بر خویش مقدّم داشتن و مانند آن است»[1] و در اصطلاح عبارت است از «بخشش به کسی در مورد چیزی که خود فرد به آن نیاز دارد.»[2]

ایثار از پرشکوه ترین مظاهر جمال و جلال انسانیت است و تنها انسانهای بزرگ به این قله شامخ صعود می کنند. ایثار شامل گذشتن از جان، مال، مقام، شخصیت و مانند آن در را خدا می شود اگرچه بیشتر در مقدم داشتن دیگران در امور مالی یا مقدم داشتن خواسته دیگران به کار برده می شود.

خودخواهی و خودپرستی ضد ایثار و گذشت و فداکاری است که انسان را از کارهای ارزشمند بسیاری مانند جهاد و مبارزه باز می دارد. خودخواهی، یعنی اینکه انسان همه چیز را برای خودش بخواهد و خویشتن را بر دیگران مقدم کند. طبیعی است که با وجود این صفت، ایثار و فداکاری برای او معنا و مفهومی نخواهد داشت، چون در صورت شرکت در فعالیت های ایثارگرایانه و دادن جان، همه چیزش را از دست رفته می بیند و به نظر او نتیجه ای عایدش نخواهد شد. از این رو خودپرستی و خودخواهی سرچشمة گناهان بزرگی نظیر حب دنیا، حب مال و بخل و امثال آن ها می شود که هر کدام مانع مهمی در نیل به سعادت ابدی است.

حضرت امام علی(علیه السلام) می فرماید: « از اینکه آنچه را مردم در آن یکسان بهره دارند برای خود برگزینی، سخت پرهیز کن و اینکه خود را از آنچه برای هر بیننده آشکار گردیده به غفلت وا مداری و به خود اختصاص دهی، که آن از تو گرفته و به دیگری داده خواهد شد.»[3]

 

جایگاه ایثار در قرآن

قرآن کریم با بیان شواهد و نمونه هایی، ایثار و ایثارگران را ستوده است از جمله در آیه ای، ایثار مالی خاندان پیامبر(صلی الله علیه وآله) را چنین می ستاید: «و غذای (خود) را با اینکه به آن علاقه (و نیاز) دارند به «مسکین» و «یتیم» و «اسیر» می دهند.»[4] هم چنین قرآن کریم درباره ایثار جانی حضرت علی(علیه السلام) می فرماید: «بعضی از مردم (با ایمان و فداکار، همچون علی(علیه السلام) در «لیلة المبیت» به هنگام خفتن در جایگاه پیغمبر(صلی الله علیه وآله)) جان خود را به خاطر خشنودی خدا می فروشد و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.»[5] و در جایی دیگر از «انصار» که در حال فقر، از برادران مهاجر خود، با تقسیم اموال و خانه های خویش پذیرایی کردند و آنان را بر خود مقدّم داشتند چنین تمجید می کند: «آنها را بر خود مقدم می دارند هر چند خودشان بسیار نیازمند باشند کسانی که از بخل و حرص نفس خویش بازداشته شده اند و رستگارانند.»[6]

 

ایثار در روایات:

ایثار در روایات به عنوان خوی و خصلت ابرار و برگزیدگان الهی، نیکوترین احسان و اعلی مراتب ایمان شمرده شده است، چنانکه امیرمؤمنان علی(علیه السلام) فرمود: «ایثار خوی نیکوکاران و شیوه نیکان است. در جای دیگر فرمود: ایثار نیکوترین احسان و بالاترین مراتب ایمان است».[7] در حدیثی امام معصوم(علیه السلام) می فرماید: «ایثار والاترین صفات انسانی است، ایثار نهایت نیکوکاری و شریف ترین بزرگواری است.»[8]

 

اقسام ایثار:

الف) ایثار ممدوح یا مثبت:

1- مقدم داشتن دیگران بر خود، هر چند به چیز اندک، در روایات اسلامی امری پسندیده شمرده شده است.[9] کسی که دیگران را به آسانی بر خود مقدم داشته و خود را برای آسایش دیگران به رنج می اندازد، در صورتیکه ایثار او سبب ناراحتی و فشار بر فرزندان خودش نشود و نظام زندگی اش را به خطر نیفکند، ایثار ممدوح و مثبت است. امیرمؤمنان(ع) در خطبه متقین می فرماید: «متقی کسی است که نفس او بواسطه سختگیری های خودش از او در رنج است و مردم از ناحیه او در آسایش هستند.»[10]

2- مقدم داشتن خواست الهی بر هوای نفس.[11] نظیر کار حضرت یوسف (علیه السلام) که با مقدم داشتن خواست خدا، آبروی خود را حفظ کرده و زندان را بر ارتکاب معصیت ترجیح داد و فرمود: «پروردگارا زندان برای من دوست داشتنی تر از چیزی است که زنها مرا بدان می خوانند.»[12] خداوند نیز به واسطه این ایثار، او را برگزید و به مقام عالی رسانید، چنانکه برادرانش گفتند: «به خدا سوگند که خدا تو را بر ما فضیلت داد و برگزید.»[13]

3- ترجیح حق بر باطل گرچه به ضرر انسان باشد. امام صادق(علیه السلام) فرمود: «از حقیقت ایمان، آن است که حق را –گرچه به زیان تو است-بر باطل- گرچه به سود توست- ترجیح بدهی.»[14]

4- روح سلحشوری و فداکاری و از خودگذشتگی برای اعتلای کلمه حق و آیین توحیدی. قرآن کریم نیز ایثارگران را که از همه چیز دنیا گذشته، جان بر کف به میدان نبرد می شتابند،[15]ستوده و کارشان را در یک معامله الهی می داند.[16] به طور خلاصه و کلی می توان گفت ایثار ممدوح؛ ترجیح دادن خواست دیگری، ترجیح دادن به خواست و رضای خدا، گذشتن از خواست خود برای اعتلای کلمه حق، دفاع از حق حتی در صورت خطر و ضرر می باشد.

 

ب) ایثار مذموم یا منفی:

1- فداکاری و گذشتن از جان و مال و... در جبهه باطل، کاری پوچ و بیهوده می باشد. گمراهان ممکن است در راه تقویت باطل، ثروت خویش را صرف کنند و حتی از جان هم مایه بگذارند و از دیگران نیز پیشی گیرند، ولی چنین ایثاری نه تنها غیرمعقول و نادرست است بلکه مایه حسرت و ندامت نیز می گردد. قرآن کریم از این واقعیت تلخ چنین یاد می کند: «آنها که کافر شدند، اموالشان را برای بازداشتن (مردم) از راه خدا خرج می کنند آنان این اموال را (که برای آوردنش زحمت کشیده اند، در این راه) مصرف می کنند، اما مایه حسرت و اندوهشان خواهد شد و سپس شکست خواهند خورد و (در جهان دیگر) کافران همگی به سوی دوزخ گردآوری خواهند شد.»[17]

2- ترجیح خواسته های دنیوی بر آخرت: قرآن کریم در نکوهش چنین کاری می فرماید: «اما آن کسی که طغیان کرده و زندگی دنیا را مقدم داشته، مسلماً دوزخ جایگاه اوست.»[18]

3- گزینش هوای نفس بر خواست الهی.[19]

4- ایثار بی مورد نظیر در زحمت قرار دادن خانواده و ناراحتی و فشار بر فرزندان و به خطر افتادن نظام خانوادگی فرد. قرآن کریم می فرماید: «هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن، (و ترک انفاق و بخشش مکن) و بیش از حدّ (نیز) دست خود را مگشای، تا مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرو مانی.»[20]

 

زمینه های رشد روحیه ایثار:[21]

1.تعلیم و تربیت فرد فرد جامعه.

2.دین باوری آحاد جامعه.

3.توکل بر خداوند: مقصود از توکل این است که بنده هر کاری که می کند و برای او پیش می آید به خدای تعالی واگذارد؛ زیرا که می داند خدا از خود او تواناتر و قویتر است و به نحو احسن انجام می دهد و سپس به قضاء خدا راضی باشد.

4.ساده زیستی و دوری از تجملات: ساده زندگی کردن در همه چیز، در خوراک، در پوشاک، در معاشرت ها، یک اصل مسلم است که در زندگی پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) و دیگر امامان شیعه(علیهم السلام) دیده می شود.

5.بسط ارزشها و معرفی الگوهای عملی در عرصه ایثار و فداکاری.

6.برجسته نمودن شاخصه های ایثار و فداکاری.

7.یاد معاد و توجه به پاداش ایثارگران.

8.توجه به فواید و ثمرات ایثار.

9.عدم ترس از فقر و نداشتن.

10.توجه به بی ثباتی دنیا و فانی بودن مال و ثروت.

 

 

پی نوشت ها

[1] دهخدا، علی اکبر؛ لغت نامه دهخدا، تهران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1379 هـ.ش، ، ‌ج 8، ‌واژه ایثار.

[2] نراقی،ملامهدی،جامع السعادات،تعلیق و تصحیح سید محمد کلانتر،مؤسسه الأعلمی للمطبوعات بیروت، ج 2، ص 122.

[3]....

[4] خوانساری، آقا جمال‌الدین؛ شرح آقا جمال الدین خوانساری بر غررالحکم، دانشگاه تهران، 1366، ، ج 3، ص 216.

[5] بقره/ 207 انسان/ 8..

[6] حشر/ 10- 9.

[7] خوانساری،‌جمال الدین؛ شرح غرر الحکم، ج 2، ص 164.

[8] همان، ج 1، ص 373.

[9] عاملی، حر؛ وسایل الشیعه، قم، موسسه آل البیت، 1409ه.ق، ، ج 6، ص 299.

[10] سید رضی؛ نهج البلاغة، محمد دشتى‌، قم‌، مشهور، 1379 ش‌ ، خطبه 184.

[11] عاملی، حر؛ وسایل الشیعه، قم، موسسه آل البیت، 1409ه.ق، ج 11، ص 220.

[12] یوسف/ 23.

[13] یوسف/ 91.

[14] علامه مجلسی؛ بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تهران‌، اسلامیه‌، ج 70، ص 106.

[15] نساء/ 95.

[16] توبه/ 111.

[17] انفال/ 36.

[18] نازعات/ 39.

[19] مکارم شیرازی؛ تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1379، ، ج 12، ص 98.

[20] اسراء/ 29.

[21] یوسفی، علیرضا؛ ایثار، قم،‌انتشارات حسنین (ع)، بهار 82، چ اول، ج 1، ص 104.

 

 

 

منبع: پژوهه

 

بازدید 290 بار

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

 

پرتال جامع فرهنگی کوثرنامه،درحوزه فرهنگ عمومی فعالیت میکند .هدف این پایگاه، تأمین نیازمندیهای فرهنگ عمومی خانواده ایرانی است.

 کانال کوثرنامه در تلگرام کانال کوثرنامه در سروش کانال کوثرنامه در ایتا

اینستاگرام

آمـاربازدیـد

امروز0
دیروز0
ماه0
مجموع2009489

افراد آنلاین

آنلاین

مجوزها

logo-samandehi
بالا