درآمد

از قول ابوالفضل بیهقی نقل کرده اند که هیچ کتابی نیست که به یک بار خواندن نیارزد؛ یا هر کتابی به یک بار خواندن می ارزد.

حال آن که این قول از مشهورات بی اساس است! همه ما به تجربه دریافته ایم که بسیاری کتاب ها به یک بار خواندن نمی ارزند و بسیاری کتاب هاست که ارزش ورق زدن جدی هم ندارند! و برعکس بعضی از کتابهاست که مادام العمر می توان و می بایدشان خواند ـ برای ما مَثَل: قرآن کریم، احادیث نبوی، بسیاری از ادعیه، دیوان حافظ و سعدی و نظایر آنها ـ. طراوت این کتاب ها با تکرار خواندن، اگر افزوده نشود، کاسته نمی شود.

امروزه با پدیده ای که کارشناسان کتاب و کتابداران «انفجار مطبوعات» اصطلاح کرده اند، مواجهیم. با تولید انبوه کتاب، که نه فقط خواندن بلکه خریدن کتاب را هم دشوار کرده است. فراوانی و تولید انفجارگونه کتاب از یک سو برای کتاب دوستان و کتاب بازان و شیدایان کتاب خوشایند است؛ از سوی دیگر باعث تشویش خاطر آنان است که نمی دانند تکلیف ما با این همه کتاب چیست؛ و هنوز کتابهای پار و پیرار را نخوانده باید کتابهای جدیدتر را هم بخوانند! شک نیست که در این ترافیک شدید، به آسانی و بدون برنامه و نقشه و تدابیر لازم نمی توان راهی به دهی برد.

 

مراد از نقض کلام بیهقی

باری داشتم برخلاف سخن بیهقی می گفتم که کمتر کتابی است که به یک بار خواندن بیارزد. مراد این است که همه کتابها را همگان می خوانند، نه اینکه کسی یا کسانی بخواهند یا بتوانند فی المثل همه کتابهای منتشره یک سال را بخوانند. خوشبختانه تفاوت بینش ها و نگرش ها و سلیقه ها و تخصص ها به داد کتابخوانان می رسد و انتخاب اولیه را انجام می دهد؛ به طوری که یک عدّه فقط کتاب علمی، غالباً در یک رشته، می خوانند و یک عدّه در تمام عمرشان از کنار چنین کتابهایی نمی گذرند!

یک شانس دیگر هم که ما آورده ایم این است که در قیاس کشورهای پیشرفته، سطح تولید کتاب در ایران چندان بالا نیست! اگر تعداد عناوین منتشره سالانه در ایران در حدود 1500 باشد، کسی که یک بیستم این میزان را ـ بخرد و ـ بخواند، کتابخوان فعالی است؛ می شود هفتاد و پنج عنوان، یعنی تقریباً هر پنج روزی یک کتاب. اما یک انگلیسی یا فرانسوی اگر بخواهد یک بیستم انتشارات سالانه کشورش را ـ که تقریباً بالغ بر 40 هزار عنوان در سال است ـ بخواند، باید سالی 2هزار عنوان کتاب بخواند؛ یعنی هفته ای چهل کتاب که امکان عملی ندارد.

باری بیشتر کتاب خوانان طبق همان محدودیتی که ذوق و سلیقه و تخصص ایجاد می کند به بیش از یکی دو زمینه علاقه ندارند؛ مثلاً تاریخ، یا جغرافیا، یا ادبیات، یا علم ـ و درست تر بگوییم یکی از علوم و فنون ـ یا فلسفه و دین، یا یکی از هنرها و نظایر آن. و حتی در کشورهایی چون فرانسه و انگلیس که مثال زدیم سالانه بیش از 200 کتاب در زمینه خاص مورد علاقه یک فرد بیرون نمی آید.

شانس دیگری که کتابخوان ها در برابر انفجار مطبوعات آورده اند این است که بودجه و سایر امکانات خرید همه کتاب های دلخواه خود را هم ندارند، و غالباً در تنگنای زندگی آپارتمان نشینی ـ و عوارض ناشی از پدیده مشابه که «انفجار جمعیت» نام دارد ـ امروزه کمتر می توانند کتابخانه بی در و پیکر بلندبالایی برای خود تشکیل دهند؛ مگر اینکه نخبه گرا و انتخابگر باشند و به یکی دو زمینه اکتفا کنند و در آن یکی دو زمینه هم کتاب های اساسی را نگه دارند و هول و حرص بیش از حدّ و بی قاعده نزنند.

اما کتابخانه های ملی و عمومی هم در ایران به اندازه اروپا فعال و وارد زندگی و پاسخگوی نیاز کتابخوان ها نیستند؛ و فقط عده اندک شماری از محققان را به خود جلب می کنند. کتاب خانه های عمومی بیشتر استراحت گاه و پناهگاه از سرما یا گرما هستند، و کمتر کتابخوان حرفه ای می پرورند، یا کتابخوان حرفه ای را راضی نگه می دارند! در ایران فقط کتابخانه های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان کارایی و پاسخگویی کافی دارند!

 

ضرورت شمّ کتابشناسی

البته هشیاری و حساسیت نسبت به آثار منتشره در یک زمینه، و شمّ کتابشناسی داشتن، برای هر خواننده ای اعم از محقق و متفنن مفید است. در زمینه های تحقیقی و علمی ـ فنی کنترل داده های کتابشناختی و قرار دادن آخرین اطلاعات جزئی و تفصیلی در اختیار پژوهندگان، جزو نخستین وظایف کتابخانه های تخصصی و مراکز اسناد و مدارک علمی است. در این زمینه ها، محققی که فی المثل درباره کاربرد لیزر در جراحی چشم کار می کند، لازم است که از آخرین مقاله هایی که در این زمینه یا نزدیک به این زمینه در سمینارها خوانده شده یا در مجلات منتشر می شود، نیز از چکیده ها و رساله های تحقیقی و تزهای دانشگاهی باخبر باشد، تا چه رسد به کتاب.

باری حداقل اقدام لازم که برای اطلاع از انتشارات جدید می توان کرد، یکی تماشای ویترین و قفسه های کتابفروشی هاست، که کاری خوشایند است ولی غالباً وقت فارغ و دل خوش می خواهد و همه کس امکان گشت و گذار در همه کتابفروشی ها و تماشای همه قفسه ها و ویترینها را ندارد. مطالعه لیست کتاب های منتشره جدید ـ نظیر آنچه در نشر دانش در می آید و کمابیش نیمی از انتشارات جدید را منعکس می کند ـ شقّ بهتری است. فهرست های فصلی یا سالانه یعنی کتابشناسی ملی ایران هم که در حال حاضر هنوز «روز آمد» نیست و به زودی فعال خواهد شد نیز قاعدتاً این کار را در حدّ کاملتری انجام می دهد. لطف این فهرست ها این است که موضوعی است و می توان مستقیماً به سراغ زمینه مورد علاقه رفت؛ یا به جبران نخواندن کتاب های زمینه های دیگر می توان نگاهی به اسامی و عناوین آن زمینه ها انداخت.

 

چرا و چقدر باید کتاب خواند؟!

شاید این سؤالها برای کسانی مطرح باشد که بپرسند چقدر و چگونه باید کتاب خواند. پاسخ چقدر و چگونه را تجربه روشن می کند و به آن خواهیم پرداخت. اما شاید هنوز کسانی باشند که بپرسند چرا باید کتاب خواند؟ پاسخ این چرا خیلی روشن است:

نخست آنکه ما فقط به مدد کتاب می توانیم از پیشینه فرهنگی مکتوب بشر که بیش از 3-4 هزار سال سابقه دارد، آگاه شویم. دوم اینکه ما با همه معاصران خود مجاور یا از کار و بار و نتایج پژوهش های آنان باخبر نیستیم؛ لذا دورافتادگی و جداماندگی تاریخی و جغرافیایی را به امداد این وسیله معجزه آسا جبران می کنیم. کتاب حافظه جمعی و کتبی بشر است. اگر بر اثر یک واقعه خارق العاده و غیرمنتظره، مرکب کتابهای موجود در جهان محو شود، بشریت به بدویت هزار سال پیش خود برمی گردد!

باری در پاسخ به این سؤال که چقدر باید کتاب خواند؟ باید گفت: به قدر کافی! همانطور که در پاسخ این سؤال که چقدر باید کار کرد؟ چقدر باید خوابید؟ چقدر باید خورد؟ هم می توان همین جواب را داد. پاسخ عملی تر و تجربی تر این است که در زندگی امروز، این ما نیستیم که تعیین می کنیم چقدر باید کتاب خواند، بلکه باید دید پس از انجام کار روزمره و وظایف اجتماعی و خانگی و خانوادگی، چقدر وقت و دل و دماغ برای ماباقی می ماند، و از آن مقدار، چه مقدارش را می توان صرف کتاب کرد؛ به قول حافظ: «هروقت خوش که دست دهد مغتنم شمار».

 

چه نباید خواند؟!

مسأله «چه باید خواند؟» را چنانکه گفته شد، ذوق و تجربه و تخصص حل می کند. در برابر سیل انتشارات بیشتر، مسأله «چه نباید خواند؟» مطرح است! هنری میلر نویسنده بزرگ معاصر آمریکایی ـ که اتفاقاً منتقد بی محابای شیوه زندگی سر به هوا و پراسراف و مصرف آمریکایی است ـ در کتابی که از تجربه های کتابخوانی و کتابشناسی خود نوشت است، به هنر شگرفی اشاره می کند که همانا «هنر کتاب نخواندن است»؛ نه این هنر که نباید کتاب خواند ـ که خود ضایعه عظیمی است ـ بلکه این هنر که چه کتاب هایی را نباید خواند.

نگارنده این سطور نیز که اصولاً کتاب خوان فعّال و در مجموع موفقی نیست، گاه مانند بوتیمار در کنار انبوه کتابهای ناخوانده می ایستد و از بی اعتباری عمر و بی سوادماندگی خویش و ناخوانده ماندن آن همه کتاب اندوهگین می شود. بعد کتابی دیر مانده و ناخوانده کلاسیک یا نوینی را بیرون می کشد و تحت تأثیر اسم و شهرت کتاب و مؤلف و اهمیت تاریخی یا ادبی یا موفقیتش در بازار کتاب و خوش فروش از آب در آمدنش، آن را با هر زور و زحمتی می خواند و تازه در پایان این «ریاضت» در می یابد که روی دست خورده است و دریغ از راه دور و رنج بسیار!

 

مجذوب یا مرعوب کتاب؟!

بسیاری کتابها را فقط از روی شکل و بو، و به اصطلاح «وجنات» آنها باید فهمید که خواندنی نیستند! خیلی ها به جای آنکه مجذوب یک کتاب باشند، مرعوب اهمیت کلاسیک یا شهرت افواهی آنند، و با آنکه به ذائقه خود آن را ناگوار می یابند، گرفتار رودربایستی و ریای علمی ـ هنری یا «اسنوبیسم» می شوند و بدون هیچ حظّ روحی یا بهره علمی کتاب نامطبوع و نامأکول را به زور فرو می دهند؛ فقط برای آنکه آن را خوانده باشند! برای هر کتاب علاوه بر پیشینه علمی و ادبی مناسب، سنّ مناسب، وقت مناسب، حال مناسب، خواننده مناسب هم وجود دارد. کتابی که با زور خوانده شود، هضم نشده و جذب نشده دفع می گردد! در زمانه ای که فراغت دیریاب و دشواریاب است و کتاب اعم از قدیم و جدید از کلاسیک تا مدرن، اینهمه فراوان است و از سر و کول ما بالا می رود، چرا باید به زور کتاب خواند؟!

یکی از دوستان نگارنده، در عالم کتابخوانی دو حسنه دارد؛ یکی از این بهتر: نخست اینکه پا به پای انتشارات جدید پیش نمی رود، و هیچ الزامی برای امروزین بودن مطبوعاتی افراطی نشان نمی دهد؛ و بر آن نیست که جدیدترین کتاب ها لزوماً بهترین کتابها هستند. دوم اینکه آزمون خوبی برای تشخیص کتاب خوب یا بد از نظر خودش دارد. می گوید وقتی که کتابی را برای خواندن به دست می گیرم، یک آمادگی باطنی دارم برای آنکه هرلحظه این کتاب را، اگر ناخوانا و نامأکول از آب درآمد، به گوشه ای پرت کنم. این دیگر بستگی به هنر آن کتاب دارد که اگر چیزی بارش هست و جاذبه ای دارد مانع از این کار شود و همچنان در دست من باقی بماند!

یکی دیگر از عوارض رودربایستی در کار و بار کتابخوانی این است که گاهی خواننده ای چندانکه در کتاب ـ کتاب نامفهوم و بی بار ـ پیش می رود و حاصلی نمی یابد، همچنان دست از کوفتن آهن سرد، یا آب در هاون، برنمی دارد! آقای ابوالحسن نجفی در بعضی از سخنرانی ها و مقالات خود، به این پدیده نیمه شایع، به ویژه در مورد بعضی آثار ترجمه شده، اشاره کرده اند؛ و قریب به این مضمون را مطرح ساخته اند که بسیاری از خوانندگان این شبه کتاب ها و شبه ترجمه ها ـ که غالباً فقط ترجمه به خط فارسی است نه زبان فارسی! ـ خود بالصراحه در نمی یابند که چیزی از آنها در نمی یابند، و بدون حضور قلب، انجام وظیفه یا بهتر بگوییم رفع تکلیف می کنند! گویا فقط می خواهند آمار کتاب های خوانده شده خود را بالا ببرند! نگارنده این سطور هم مانند سایر اهل کتاب، سی ـ چهل کتاب، از این کتاب های نامفهوم و به ندرت مفهوم را، اعم از تألیف یا ترجمه می شناسد؛ ولی اشاره و تصریح به عناوین آنها را ـ جز در مقام نقد که این مقام نیست ـ درست نمی داند. شاید این کتاب ها نیز نیازهایی را برآورده می سازند و گرنه، نه ناشر پیدا می کردند و نه خواننده.

 

سیصد و شصت بند کتاب خواندن!

باری کتاب خواندن سیصد و شصت بند فاخر دارد، که هر یک از اهل کتاب، به دانش و بینش، به صرافت طبع یا به مدد تجربه بعضی از آنها را کشف کرده اند. علاوه بر چند بند نیمه فاخر که شرحش گذشت، به دو بند دیگر نیز اشاره می کنم. یکی از این دو، یک شهرت بی اصل دیگر است که گروهی تصور می کنند هرچه بیشتر کتاب بخوانند، بهتر است، یعنی دانشمندتر می شوند! در پاسخ به این غلط مشهور باید گفت مهم این است که هرچه بهتر کتاب خوانده شود، و کتاب های هرچه بهتر؛ نه هرچه بیشتر. خیلی ها با پرخوانی فقط «امتلاء حافظه» و «سوءهاضمه فکری» پیدا می کنند! دانشمندترین آدم ها، پرخوان ترین آن ها نیستند، و پرخوان ترین آنها هم دانشمندترین آدم ها نیستند. پرخوانی اگر هم برای دانشمندتر شدن لازم باشد، کافی نیست. هزار نکته باریک تر از مو اینجاست. البته کتاب خوان های پرخوان، غالباً از روی فضل و فروتنی، به این کار روی می آورند، و نیز به خاطر حظّ روحی که از خواندن می برند و اعجاب و استحسانی که نسبت به کتاب دارند.

 

عوارض پُرخوانی!

این هم واقعیت مشهودی است که بعضی از پرخوان ها وقتی که مؤلف می شوند و مقاله یا کتاب می نویسند، گویی خود حرفی برای گفتن ندارند، و فقط کارشان ترصیع و موزائیک سازی از اقوال و آراء دیگران است؛ یعنی سراپای اثرشان استناد و اتکا به آثار این و آن است! گویی کامپیوتری را مأمور تحقیق و گردآوری مکانیکی اطلاعات کرده اند. بعضی ها هم هستند که این شیوه را تحسین می کنند و با عینیت گرایی علمی قرین می یابند! گول ظاهر را نباید خورد. علم بدون ابتکار و خلاقیت فردی ـ در جنب همکاری گروهی و ملی و جهانی ـ پیش نمی رود. در هر فصل از هر کتاب یا هر مقاله، لزوماً باید حرف و مطلب نوی مطرح شود که اصالتاً تراوش اندیشه مؤلف آن باشد، و نه صنعت مونتاژ، و به اصطلاح ای. اچ. کار؛ استفاده از «چسب و قیچی»! پس از رعایت این اصل، یعنی لزوم ابتکار، در بعضی موارد هست که باید سند یک قول و پشتوانه و پیشینه تاریخی ـ علمی آن روشن باشد که در این صورت نقل مأخذ و استناد به آرای دیگران ـ که طبعاً فلسفه و منطق خود را دارد ـ بلااشکال و لازم است.

 

کتاب خوانان ژرفارو و پهنارو

کتاب خوانان به طور کلی به دو دسته عمده تقسیم می شوند: 1.ژرفارو 2.پهنارو. ژرفاروها به کم و گزیده خواندن علاقه دارند و وحدت گرا هستند. پهناروها به بیشتر و گسترده تر خواندن و شیوه دایرةالمعارفی علاقه دارند و کثرت گرا هستند. و هرکدام از این دو گروه دلایل عدیده ای در دفاع از سیره خود دارند. نگارنده این سطور به امر بین الامرین عقیده دارد، و بر آن است که بهتر است هر کتابخوانی، با هر تخصصی که دارد، تا 30 سالگی پهنارو باشد، و هرچه به دستش می رسد و برایش دندانگیر است به ویژه ادبیات بخواند، ولی از آن پس برمبنای تجربه مطالعاتی که تا آن زمان می اندوزد، ژرفارو شود.

 

ضرورت تندخوانی

آخرین بند این مقاله درباره ضرورت تندخوانی است. کمبود فراغت، فراوانی انتشارات و نامعلوم بودن ارزش کتاب های جدید ـ یا کتاب هایی که قدیمی است ولی جدیداً به دست ما می رسد ـ و فراوان بودن کتابهایی که ارزش یک بار خواندن را فاقدند، برآنمان می دارد که هم محتاط باشیم و هم قاطع و هم چابک. اگر ناگزیر از پر خوانی باشیم، لامحاله ناگزیر از تندخوانی هم هستیم؛ وگرنه پرخوانِ کندخوان، قرینه کوسه ریش پهن است! و بهتر است از یکی از دو عادت خود ـ یا پرخوانی یا کندخوانی ـ دست بردارد. عده بسیار معدودی از کتاب ها هستند که به بارها خواندن و آهسته خواندن و تأمل و تعمق می ارزند؛ بسیاری کتابها فقط به درد ورق زدن ـ که خود به کند و تند تقسیم می شود ـ می خورند؛ بعضی از کتابها را باید گزیده خوانی کرد ـ معمولاً آثار غیر ادبی را، چرا که غالب آثار ادبی کلیت همبسته و یکپارچه ای دارند ـ و بخش ها یا فصل هایی را که به علاقه یا تخصص یا گمشده تحقیقی ما مربوط می شود، خواند. کتابخوان چابک و حرفه ای کسی است که به جای خواندن کلمات، سطور را می خواند. شاید بتوان گفت در هر نگاه یا حرکت چشم نیم سطر را؛ وگرنه فرقش با غلط گیر و نمونه خوان چاپخانه چیست؟!

 

سزای درازنویس، نخواندن است!

اگر نویسنده ای گرفتار اطناب ممل و دراز نویسی بی حاصل باشد، آیا باید خواننده برده وار، رشته ای بر گردن خود بیندازد و به دنبال او رهسپار شود؟! هرگز. چنین کتاب هایی را باید جسته جسته یا بریده بریده خواند؛ چرا که بهتر است از ورطه اطناب ممل، خود را به ساحل ایجاز، حتی ایجاز مخل، بکشانیم! همانطور که سزای گرانفروش نخریدن است، سزای درازنویس هم نخواندن ـ و با یک درجه تخفیف، بریده بریده خواندن ـ است.

کتاب های نیم خورده و نیم خوانده هم از دردسرهای آشنای اهل کتاب است! به هرحال آدمیزاد کارها و طرح ها و برنامه های ناتمام در اغلب حوزه های زندگی اش دارد. نیم خوانده ماندن کتاب ها همه اش از بوالهوسی و سربه هوایی و حواس پرتی کتابخوانان نیست، و چنانکه گفته شد یک مقدارش به طبیعت و موضوع و ماهیت کتاب ها مربوط می شود. خیلی از کتاب های نیم خوانده در واقع زبان حالشان این است که ما را نباید خواند! این جاست که باید این گونه کتاب ها را به دو دسته تقسیم کرد: نخست آنهایی که بر اثر دخالت عوامل مزاحم بیرونی ناتمام مانده اند و شخص به ادامه مطالعه آنها علاقه مند است؛ که باید پیگیری کرد و به سرانجامشان رساند. دوم آنهایی که عیب ذاتی داشته اند و ناخوانا بوده اند که باید از نیمه ضرر برگشت؛ یعنی به همان حال رهایشان کرد!

این سؤال و مسأله هم برای خیلی ها مطرح است که آیا می توان چند کتاب را در عرض هم یا در موازات هم خواند؟ غالب کتاب خوان ها این تداخل و تعدد زوجات را نمی پسندند! عیب و حسن این شیوه معلوم است. حداکثر حسنش این است که تنوع بردار است؛ ولی حداقل عیبش این است که در عمل به بعضی از این کتاب ها کم لطفی و بی وفایی می شود و در نیمه راه رها می شوند.

این ها که گفته شد، قانون و قاعده مسلم و محرزی نیست؛ بلکه اظهارنظر سلیقه ای و شخصی است و گرنه شیوه های کتابخوانی، و نیز چم و خم هنر کتاب نخوانی، به عدد انفس خلایق است!

 

 

 

پی نوشت:

1 . اصل قول بیهقی این است: «هیچ چیز نیست که به خواندن نیرزد». تاریخ بیهقی. تصنیف خواجه ابوالفضل محمدبن حسین بیهقی دبیر. تصحیح دکتر علی اکبر فیاض (مشهد، دانشگاه، 1350) ص 11.