سیری در ضرب المثل ها و امثال و حکم زبان فارسی

 

سیری در ضرب المثل ها و امثال و حکم زبان فارسی/ سعید تقدیری
 

ما ایرانی ها به صورت روزانه، برای ایجاد ارتباط و رساندن پیام خود به دیگران، از زبان فارسی استفاده می کنیم.

به نظر ما زبان فارسی شیرین ترین و ساده ترین زبان دنیا است؛ زبانی که می توانیم با بهره گیری از انواع کلمات، ترکیبات، اشعار، جملات قصار و... مفهوم عبارات خود را به بهترین شکل ممکن به مخاطب خود انتقال دهیم؛ اما به راستی زبان فارسی برای غیرفارسی زبانانی که می خواهند این زبان را فرابگیرند هم همین سادگی و شیرینی را دارد؟ برای پاسخ به این پرسش باید گفت برای کسانی که به تازگی سعی در آموختن زبان فارسی دارند، این زبان بسیار جذاب و عجیب بوده و در عین سادگی، زبان سخت و پیچیده ای است. ساده از آن جهت که قواعد دستوری آسانی داشته و برای مثال وقتی که می گوییم:«او آمد»، «او» ممکن است زن، مرد، کودک، پیر و یا شخص مورد نظرخاصی باشد؛ قاعده ای که در دستور برخی از زبان ها با قواعد متفاوت و متعددی ساخته می شود و نیز از طرفی سختی و پیچیدگی زبان فارسی به این خاطر بوده که با اصطلاحات، ضرب المثل ها و امثالی همراه می شود که یادگیری آن ها برای افراد کار ساده ای نیست. برای مثال وقتی جایی می شنویم و یا می خوانیم که «فلانی کله اش بوی قرمه سبزی می دهد»، همه ما مفهوم این عبارت را متوجه ایمو بدون شک می دانیم که این عبارت در مورد کسی به کار می رود که جرأت به خرج داده و کاری از او سر زده که احتمال مجازات او باشد. در صورتی که اگر این عبارت برای اولین بار به گوش یک غیرایرانی برسد، واقعاً گمان می کند که سر آن شخص بوی قرمه سبزی می دهد، تازه اگر قرمه سبزی را بشناسد! به جهت غنای فرهنگی-ادبی سرزمین ایران، نمونه های فراوانی از این دست در زبان فارسی وجود دارد که شرح و توضیح یک یک آن ها کار بسیار دشواری است و همین امثال و حکم هستند که یادگیری زبان فارسی را با پیچیدگی هایی همراه می کند؛ البته این مسأله تنها مختص به زبان فارسی نبوده و به نوعی در تمام زبان های دنیا دیده می شود. اینگونه ضرب المثل ها ریشه در تاریخ سیاسی-اجتماعی، فرهنگ و ادبیات کشورها داشته و آیینه تمام نمایی از اخلاق، آداب و رسوم، عادات اجتماعی و نوع رفتاری و معیشتی مردم یک منطقه را دربرمی گیرد.

اگر بخواهیم تحلیل منطقی و درستی از ضرب المثل های فارسی داشته باشیم، می توانیم تمام ویژگی های اشاره شده را از دل این امثال و حکم بیرون کشیده و آن ها را طبقه بندی کنیم. برای مثال معمولاً داستان ها و حکایت های اصیل ایرانی با عبارت «یکی بود، یکی نبود» شروع شده و با این جمله خاتمه می یابد که هیچ گاه کلاغ قصه به خانه اش نمی رسد. رواج اینگونه جملات در ابتدا و انتهای داستان های ایرانی، ریشه در تاریخ این سرزمین دارد. «یکی بود، یکی نبود» قصه ها نه تنها اشاره به یکتاپرستی ایرانیان در طول تاریخ –از دوران باستان تا کنون- دارد بلکه اشاره ای چند هزار ساله است به اینکه همیشه ایرانی ها با نام خدا به شروع کارها می پرداختند و این مسأله در داستان های ایرانی که بر پایه ثنویت یعنی جدال خیر و شر، نیکی و بدی، دشمنی و دوستی و... قرار گرفته اند باعث شده تا همواره داستان های ایرانی فرجام نیکی داشته باشد و به همین خاطر است که معمولاً در قصه های اصیل ایرانی همه چیز به خوبی و خوشی تمام می شود و کلاغ داستان که مظهر سیاهی، شومی، پلیدیو از آفریده های اهریمن است و می کوشد که ماجرای قصه ها را با بدی ها پیوند بزند، هیچ گاه به خانه و مقصدش نمی رسد و همچنان در سیاهی مسیر داستان ها پرواز می کند. بنابراین همین دو جمله ساده حکایت از ریشه اعتقادی ایرانیان و نوع نگرش آن ها نسبت به جهان دارد که درباره آن کتاب ها می توان نوشت.

تمام ضرب المثل هایی که امروزه در زبان فارسی وجود داشته و ثبت شده است، قطع به یقین حکایت و یا داستان اولیه ای داشته که برخی از آن ها در طول زمان از بین رفته، تحریف شده و یا برای هر یک از آن ها چندین روایت متفاوت نقل شده است. امروزه بازیابی اصالت برخی از ریشه داستان های امثال کار بسیار دشواری است و برای شناخت ریشه های آن ها باید عمری به اندازه تاریخ داشت؛ چرا که برای قسمتی از آن ها ردپایی باقی نمانده است.

ضرب المثل های فارسی و داستان های آن ویژگی های منحصر به خود را داشته و مشترکات فراوانی در قصه های آن می توان یافت. معمولاً روایات، ساده، کوتاه و به دور از هرگونه پیچیدگی های لفظی و مفهومی است. شخصیت قهرمان داستان ها گاه بسیار عالم و گاه به غایت کودن و نادان هستند؛ به طوری که نقش اول بسیاری از داستان هایپندآموز و حکیمانهممکن است کسانی چون لقمان حکیم، حاتم طایی، بزرگمهر، انوشیروان عادل، عارفان، عالمان یا دانشمندان باشند وحکایات فراوانی نیز به افراد ساده ای چون ملانصرالدین و یا روستاییان و بعضی حکایات هم به دیوانگانی چون بهلول و یا کسان دیگری نسبت داده شده تا از زبان آن ها واقعیات جامعه آن روزگار، فقر و استبداد حاکم بر جامعه را به صورت طنز بیان کرده و با این ترفند، مردم می توانستند دستگاه فاسد پادشاهان را به چالش بکشند و در مقابل هم هیچ قدرتی نمی توانست از رواج آن جلوگیری کند:

شخصی از مولانا عضدالدین پرسید که چونست که در زمان خلفا، مردم دعوی خدایی و پیغمبری می کردند و اکنون نمی کنند؟ گفت: مردم این روزگار را چندان ظلم و گرسنگی افتاده است که نه از خدایشان به یاد می آید و نه از پیامبر.

 طنز موجود در بیشتر این حکایات طنزی فاخر است که با زبانی بسیار ساده و کلماتی روان بیان می شود. راویان اینگونه حکایت ها به خوبی دریافته بودند که حکایت های خنده دار می تواند تأثیر بیشتری بر مردم گذاشته و عاملی شود تا هر یک از افراد به عنوان یک رسانه، این حکایات را برای یکدیگر بازگو می کردند. به گفته «زیگموند فروید» داستان های طنزآمیز نوعی ساز و کار دفاعی بخش ناخودآگاه ذهن است و خنده می تواند انرژی سرکوب شده ذهن را آزاد کند و به همین دلیل است که جملات یا داستان های خنده دار همیشه در هر جامعه ای بیشتر مورد پسند عموم مردم قرار می گیرد:

جنازه ای را بر سر راهی می بردند. درویشی با پسر بر سر راهایستاده بودند. از پدر پرسید که بابادر صندوق چیست؟گفت: آدمی. گفت:کجایش می برند؟ گفت: به جایی که نه خوردنی باشد و نه پوشیدنی، نه نان و نه هیزم، نه آتش، نه زر، نه سیم، نه بوریا، نه گلیم. گفت: بابا مگر به خانه ما می برندش؟

 نکته قابل توجهی که در این نوع از لطیفه ها وجود دارد این است که در هیچ یک از روایات، اقوام مختلف مورد تمسخر یکدیگر قرار نمی گیرند و اگر هم در حکایتی از منطقه ای خاص یا مردم ناحیه ای اسم برده می شود در طول روند داستان بوده و معمولاً به قصد تمسخر نبوده است.

امروزه کتاب های بسیاری درباره ضرب المثل ها، اصطلاحات و امثال و حکم در زبان فارسی به چاپ رسیده و نو به نو نیز انتشار می یابد. وجود اینگونه کتاب ها اگرچه بسیار لازم اما کافی نیست. گردآوری مجموعه امثال و حکم فارسی در موضوعات مختلف باعث ماندگاری آن ها نمی شود بلکه ضرب المثل ها باید در دل مردم و بر سر زبان آن ها باشد تا بتواند به حیات خود ادامه دهد؛ سنتی که از نیاکان ما به یادگار مانده و رفته رفته رو به فراموشی است. چنانکه گویی با مرگ هر انسان پیری، گنجینه ای نفیس از حکایات، قصه ها، بازی ها و ضرب المثل های شیرین فارسی نیز از بین می رود.

 
بازدید 129 بار

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

 

پرتال جامع فرهنگی کوثرنامه،درحوزه فرهنگ عمومی فعالیت میکند .هدف این پایگاه، تأمین نیازمندیهای فرهنگ عمومی خانواده ایرانی است.

اینستاگرام

آمـاربازدیـد

امروز92
دیروز809
ماه16653
مجموع1686347

افراد آنلاین

آنلاین

مجوزها

logo-samandehi
بالا