بزرگداشت حکیم عمر خیام

به مناسبت 28 اردیبهشت، روز تولد خیام.

 با اینکه در مورد خیام بیش از هر ستاره ی فرهنگی تحقیق گردیده و مطلب نوشته شده ولی هنوز واقعیات زندگی ی او و تأثیراتی که در جهان گذاشته، به اندازه ی کافی روشن نیست و ابهامات زیادی در مورد وی وجود دارد، مثلاً اینکه آیا او واقعاً شاعر بوده و شعری از خودش به جا گذاشته؟ و یا چه شد که در اوسط قرن نوزدهم ناگهان شهرت او عالمگیر شد؟ و یا ما خودمان یعنی ایرانیها چگونه و از چه طریق و چرا در قرن بیستم به خیام شناسی پرداختیم؟

حکیم عمر خیام

غياث‌ الدين‌ ابوالفتح‌ عمر بن‌ ابراهيم‌ خيام‌ يا خيامي، يكي‌ از دانشمندان‌ نامدار مشرق‌ زمين‌ است‌ كه‌ در ميانه‌ سده‌ پنجم‌ هجري‌ در نيشابور زاده، و در اوايل‌ سده‌ ششم‌ وفات‌ يافته‌ است. او از بزرگ‌ترين‌ عالمان‌ عصر خود بوده، و هوشي‌ فوق‌ العاده‌ و حافظه‌ يي‌ نيرومند و مزاجي‌ خاص‌ داشته‌ كه‌ به‌ حدت‌ و تندي‌ معروف‌ است. دانشهاي‌ متداول‌ عصر خود را خوانده‌ و نيك‌ ورزيده‌ و در فلسفه‌ و فلك‌ و رياضي‌ و طبيعي‌ بر همگنان‌ فائق‌ آمده‌ است، به‌ فارسي‌ و تازي‌ هر دو شعر سروده، و در علوم‌ مختلف‌ كتابها و رساله‌هاي‌ ارجمند داشته‌ است، كه‌ همه‌ بر صفاي‌ ذهن‌ و وسعت‌ دانش‌ و اطلاع‌ او دلالت‌ دارد.
‌خيام‌ در زمانه‌ خويش‌ منزلتي‌ بزرگ‌ و شهرتي‌ عظيم‌ و آوازه‌اي‌ نيكو داشته‌ و معاصران‌ او همه‌ وي‌ را به‌ القاب‌ بزرگي‌ نظير: «دستور»، و «امام» و «فيلسوف» و «حجة‌الحق» ستوده‌اند، و از اين‌ رو با پادشاهان‌ و اميران‌ هم‌ نشيني‌ داشته، و در نزد آنان‌ مقرب‌ و محترم‌ بوده‌ است.

‌اولين‌ كسي‌ كه‌ رباعيات‌ او را به‌ انگليسي‌ ترجمه‌ كرده، شاعر بزرگ‌ انگليس‌ فيتز جرالدFitz Gerald است‌ كه‌ با روشي‌ زيبا و دلپذير آن‌ رباعيات‌ را ترجمه‌ كرده‌ و توجه‌ مغربيان‌ را به‌ سخنان‌ او برانگيخته‌ است. و اين‌ ترجمه‌ در دلهاي‌ انگليسي‌ زبانان‌ تأثيري‌ بزرگ‌ كرده، تا بدانجا كه‌ به‌ خواندن‌ و فهميدن‌ رباعيات‌ او كه‌ در واقع‌ باز گوينده‌ افكار فلسفي‌ اوست‌ بيش‌ از ما ايرانيان‌ دل‌ داده‌اند.

‌آنان‌ كه‌ در فلسفه‌ او بحث‌ كرده‌اند، او را به‌ صورتهاي‌ گوناگون‌ تصوير كرده‌اند گروهي‌ مادي‌ محضش‌ گفته‌اند، جماعتي‌ او را شاعري‌ زنديق‌ دانسته‌اند كه‌ جز لذت‌ نمي‌شناسد، و در اين‌ راه‌ او را به‌ ابيقور صاحب‌ نظريه‌ لذت‌ تشبيه‌ مي‌كنند، عده‌اي‌ هم‌ او را فيلسوفي‌ رباني‌ مي‌شناسد كه‌ از صديقان‌ است‌ و اعتقادش‌ به‌ مبدأ از همه‌ قوي‌تر است.

‌وليكن‌ مقام‌ علمي‌ او از مقام‌ شعري‌اش‌ برتر است، چه‌ او در دوره‌ كمال‌ علم‌ است، و در علم‌ جبر تأليف‌ كرده، و يكي‌ از كساني‌ است‌ كه‌ در حل‌ معادلات‌ سخ‌ مجهولي‌ صاحب‌ نظر بوده‌ است، و نيز با گروهي‌ از عالمان‌ فلك‌ و نجوم، رصدي‌ عظيم‌ بنا كرده‌ و در هندسه‌ و طب‌ مهارت‌ داشته، و پادشاهان‌ معاصر خود را معالجه‌ كرده، كه‌ از آن‌ جمله‌ سلطان‌ سنجر (512-511 ه' ق) را از آبله‌يي‌ كه‌ او را پديدار گشته‌ بود شفا داده‌ و علاج‌ كرده‌ است، و گروهي‌ از فيلسوفان‌ و عالمان‌ بزرگ‌ تاريخ‌ اسلام‌ از شاگردان‌ او به‌ شمار مي‌روند.

‌اگر چه‌ درباره‌ زندگي‌ و آرأ و عقايد و خدمات‌ علمي‌ خيام‌ كتب‌ و مقالات‌ و رسالات‌ زياد نوشته‌ شده‌ و شايد از گردآوري‌ همه‌ آنها كتابخانه‌اي‌ بتوان‌ ساخت، وليكن‌ متأسفانه‌ نه‌ تاريخ‌ تولد و نه‌ تاريخ‌ وفات‌ او را به‌ درستي‌ مي‌دانيم، و آنچه‌ اين‌ همه‌ نويسندگان‌ و پژوهندگان‌ در اين‌ باره‌ نوشته‌اند تخميني‌ بيش‌ نيست.

‌ولي‌ وفات‌ عمر خيام‌ را بيشتر نويسندگان‌ اروپايي‌ 517 مي‌نويسد، بروكلمان‌ در «تاريخ‌ علوم‌ عرب» 515 نوشته‌ وليكن‌ هيچ‌ يك‌ از اين‌ دو تاريخ‌ وفات‌ سند موثق‌ و معتبري‌ ندارد. برخي‌ از محققان‌ احتمال‌ داده‌اند كه‌ سند مؤ‌لفان‌ اروپايي‌ كه‌ تاريخ‌ وفات‌ خيام‌ را 517 ذكر كرده‌اند، كتاب‌ مجمع‌ الفصحأ رضاقلي‌ هدايت‌ است‌ كه‌ درگذشت‌ او را 517 هجري‌ ذكر مي‌كند، وليكن‌ آنچه‌ درست‌ به‌ نظر مي‌رسد اين‌ است‌ كه‌ تاريخ‌ وفات‌ او از 520 بالاتر نمي‌رود.(1)

‌درباره‌ نسبت‌ خيام‌ و اينكه‌ آيا خيام‌ صحيح‌ است‌ يا خيامي، بحث‌ زياد كرده‌اند. وليكن‌ آنچه‌ مفيد و مناسب‌ اين‌ جايگاه‌ است‌ اين‌ است‌ كه‌ گفته‌اند: عرب‌ او را خيامي‌ و فارسيان‌ او را خيام‌ مي‌گويند، و اين‌ اختلاف‌ ناشي‌ از تباين‌ لغات‌ تازي‌ و پارسي‌ است.

‌لقب‌ او غياث‌ الدين‌ و كنيه‌اش‌ ابوالفتح‌ است، و كلمه‌ خيام‌ يا لقب‌ خود اوست‌ يا لقب‌ خانواده‌اش. و شايد اين‌ معاني‌ را از يكي‌ دو رباعي‌ كه‌ به‌ او منسوب‌ است‌ استنباط‌ كرده‌اند:

خيام‌ تنت‌ به‌ خيمه‌اي‌ ماند راست‌/جان‌ سلطاني‌ كه‌ منزلش‌ دار بقاست‌
فراش‌ ازل‌ ز بهر ديگر منزل‌نه‌/ خيمه‌ بيفگند چو سلطان‌ برخاست‌
خيام‌ كه‌ خيمه‌هاي‌ حكمت‌ مي‌دوخت/‌در كوزه‌ي‌ غم‌ فتاد و ناگاه‌ بسوخت‌
مقراض‌ اجل‌ طناب‌ عمرش‌ ببريد/دلال‌ امل‌ به‌ رايگانش‌ بفروخت(2)

 

سفرهای خیام

چنان‌ كه‌ از نوشته‌هاي‌ مترجمان‌ و اهل‌ تحقيق‌ برمي‌آيد، خيام‌ دوبار سفر به‌ خارج‌ از نيشابور كرده‌ است‌ يكي: به‌ شهرهاي‌ عرب‌ كه‌ در آن‌ فريضه‌ حج‌ گزارده‌ و در زمان‌ برگشت‌ مدتي‌ در بغداد اقامت‌ كرده‌ است‌ وليكن‌ مدت‌ آن‌ را نمي‌دانيم. 

‌سفر دوم‌ او به‌ ري‌ و بلخ‌ و بخارا بوده، و در بلخ‌ شاگردش‌ نظامي‌ عروضي‌ به‌ زيارت‌ او نائل‌ شده‌ و اين‌ به‌ سال‌ 506 بوده‌ است. و اين‌ ملاقات‌ در خانه‌ يا دارالاماره‌ «امير ابوسعيد جره» صورت‌ گرفته، كه‌ متأسفانه‌ از هويت‌ اين‌ امير نيز چيزي‌ نمي‌دانيم. ‌شهرزوري‌ ذكر كرده‌ كه‌ «خاقان‌ شمس‌ الملك» در بخارا او راگرامي‌ داشته‌ و او را با خود بر يك‌ تخت‌ نشانده‌ است. اما سبب‌ مسافرت‌ او به‌ بلاد عرب‌ چنان‌ كه‌ «ابن‌ القفطي» گويد اين‌ بوده‌ كه: «چون‌ اهل‌ زمانش‌ در دين‌ او تهمت‌ زدند، و آنچه‌ پنهان‌ مي‌داشت‌ آشكار كردند، برخون‌ خويش‌ بترسيد، و عنان‌ زبان‌ و قلم‌ خود باز كشيد، و از براي‌ پرهيزگاري‌ حج‌ گزارد...»(3) و از اين‌ عبارت‌ برمي‌ آيد كه‌ خيام‌ در گزاردن‌ حج‌ رغبتي‌ داشت، و به‌ خانه‌ خدا رفت، تا خاطرها را تسكين‌ دهد و در ضمن‌ از كينه‌ و دشمني‌ مردمي‌ كه‌ او را به‌ زندقه‌ نسبت‌ داده‌ بودند، بكاهد. سپس‌ مي‌گويد: «و چون‌ به‌ بغداد رسيد، دانشمندان‌ و هم‌ مشربان‌ او براي‌ فراگرفتن‌ علوم‌ به‌ سويش‌ شتافتند وليكن‌ او از اين‌ كار تن‌ زد...».(4) وليكن‌ ابن‌ القفطي‌ نمي‌گويد كه‌ فيلسوف‌ ما چند مدت‌ در بغداد ماند، آنچه‌ مسلم‌ است‌ اين‌ است‌ كه‌ در مدتي‌ كه‌ در بغداد ماند سود زياد برد، چه‌ بغداد مقر‌ خلفاي‌ عباسي‌ و كعبه‌ علم‌ بود و شاعران‌ و حكيمان‌ و راويان، آهنگ‌ آنجا مي‌كردند، و داراي‌ مدارس‌ بزرگ‌ و محافل‌ علمي‌ و فلسفي‌ و مجالس‌ فقهي‌ و اصولي‌ و كلامي‌ بود و پيك‌ سخن: علم‌ و ادب‌ نضج‌ و رواج‌ كامل‌ داشت. شايد در اين‌ رباعي‌ هم‌ اشارت‌ به‌ آن‌ دو سفر خود كرده‌ باشد كه‌ مي‌گويد:
چون‌ مي‌گذرد عمر چه‌ شيرين‌ و چه‌ تلخ‌/پيمانه‌ چو پر شود چه‌ بغداد و چه‌ بلخ‌
مي‌ نوش‌ كه‌ بعد از من‌ و تو ماه‌ بسي/‌از سلخ‌ به‌ غزه‌ آيد از غره‌ به‌ سلخ(5)

شهرت‌ او
مترجمان‌ خيام‌ همه‌ تصريح‌ كرده‌اند كه‌ عمر خيام‌ در روزگار خود از شهرتي‌ عظيم‌ برخوردار بوده، و اين‌ سبب‌ كمال‌ و ادب‌ و حكمت‌ او بوده‌ است. و از اين‌ نظر او را به‌ عنوان‌ حجة‌الحق‌ ياد كرده‌ و ابوالحسن‌ بيهقي‌ او را امام‌ و دستور و فيلسوف‌ و حجة‌الحق؛ و امام‌ قاضي‌ محمدبن‌ عبدالرحيم‌ نسوي‌ او را سيدالحكمأ ناميده‌اند.
‌و نيز در اينكه‌ خيام‌ به‌ روزگار خويش‌ فيلسوف‌ گفته‌ مي‌شده‌ شكي‌ نداريم؛ هر چند كه‌ خود او ظاهراً‌ از اين‌ عنوان‌ بيزاري‌ مي‌كرده‌ است:
دشمن‌ به‌ غلط‌ گفت‌ كه‌ من‌ فلسفيم‌/ايزد داند كه‌ آنچه‌ او گفت‌ نيم‌
ليكن‌ چو در اين‌ غم‌ آشيان‌ آمده‌ام/‌آخر كم‌ از اينكه‌ من‌ بدانم‌ كه‌ كيم؟(6)

اتهام‌ زندقه‌ به‌ عمر خيام‌
خيام‌ در فلسفه‌ و طب‌ و ديگر علوم‌ شايع‌ روزگار خويش‌ يگانه‌ بود.(7) و در اين‌ فنون‌ بر همه‌ اقران‌ و معاصران‌ برتري‌ داشت، چنان‌ كه‌ او را تنها مرد صاحب‌ نظر در فلسفه، رياضي‌ و انواع‌ معقولات‌ مي‌دانستند، و چون‌ آرأ فلسفي‌ او شايع‌ گشت‌ و نظريات‌ تند و بي‌پيرايه‌ او در حكمت‌ ميان‌ مردم‌ متداول‌ شد، مردم‌ عادي‌ كه‌ همواره‌ تاب‌ شنيدن‌ اين‌ سخنان‌ ندارند - چه‌ آنها را از زندگي‌ عاديشان‌ دور مي‌سازد - او را به‌ كفر و زندقه‌ نسبت‌ دادند و در عقيده‌ ديني‌ او طعن‌ و تهمت‌ زدند، و در حق‌ او گمانهاي‌ نابه‌ جا بردند. اين‌ مطلب‌ به‌ ويژه‌ پس‌ از مرگ‌ او بيشتر شايع‌ گرديد.

آثار خیـــام

بيهقي‌ و گروهي‌ ديگر از مترجمان‌ خيام‌ نوشته‌اند كه:« خيام‌ در تصنيف‌ و تعليم‌ بخل‌ داشت».(8) بايد دانست‌ كه‌ اگر اين‌ سخنان‌ به‌ استنباط‌ از اموري‌ باشد كه‌ ذكر كرده‌اند از قبيل‌ اينكه‌ خيام‌ تصنيف‌ فراوان‌ ندارد، و وقتي‌ غزالي‌ از او پرسيد نقطه‌ قطب‌ بر نقاط‌ ديگر فلك‌ چه‌ رجحان‌ دارد كه‌ قطب‌ شده‌ است‌ او به‌ قدري‌ در مقدمات‌ شرح‌ و بسط‌ داد كه‌ پيش‌ از رسيدن‌ به‌ نتيجه‌ هنگام‌ نماز شد و سخن‌ را بريدند، اينها دليل‌ نمي‌شود؛ اينكه‌ تصانيف‌ خيام‌ بسيار نيست‌ حق‌ اين‌ است‌ كه‌ تصنيف‌ كردن‌ كار واجبي‌ نيست‌ و هر دانشمندي‌ طبع‌ تأليف‌ و تصنيف‌ ندارد، و اهل‌ علم‌ وقتي‌ به‌ اين‌ كار دست‌ مي‌برند كه‌ ضرورتي‌ پيش‌ آيد چنان‌ كه‌ خيام‌ چون‌ در فن‌ جبر و مقابله‌ معلومات‌ تازه‌ به‌ دست‌ آورده‌ بود، كتابي‌ در اين‌ باب‌ تصنيف‌ كرد كه‌ معروف‌ است‌ و اثر مهم‌ او در علم‌ همان‌ است. رسالات‌ ديگري‌ هم‌ در موضوعات‌ علمي‌ ديگر دارد كه‌ بسيار كوچك‌ و مختصر است، و روي‌ هم‌ رفته‌ مي‌توان‌ تصديق‌ كرد كه‌ خيام‌ پرگويي‌ را خوش‌ نداشته‌ است. اما اين‌ صفت‌ اگر حسن‌ نباشد عيب‌ هم‌ نيست‌ و در هر صورت‌ دلالت‌ بر بخل‌ و ضنت‌ ندارد مگر اينكه‌ فرض‌ كنيم‌ كساني‌ كه‌ اين‌ نسبت‌ را به‌ خيام‌ داده‌اند شخصاً‌ از اين‌ صفت‌ او آگاه‌ بوده‌اند.(9) 

‌اينك‌ ما آنچه‌ از آثار خيام‌ در دست‌ است‌ يا از وجود آنها خبري‌ داده‌اند، ذيلاً‌ مي‌آوريم:
-1 رسالة‌ في‌ براهين‌ الجبر والمقابلة‌ مع‌ خمسه‌ الواح‌ للاشكال، كه‌ با مقدمه‌ 52 صفحه‌ است، و عالم‌ بزرگ‌ و پكه(10) آلماني‌ آن‌ را با ترجمه‌ فرانسوي‌ به‌ سال‌ 1851 ميلادي‌ در پاريس‌ چاپ‌ كرد.
-2 رسالة‌ في‌ شرح‌ ما أشكل‌ من‌ مصادرات‌ كتاب‌ اقليدس‌ كه‌ نسخه‌اي‌ از اين‌ كتاب‌ در كتابخانه‌ لايدن‌ هلند موجود است. شادروان‌ جلال‌ همايي‌ اخيراً‌ آن‌ را چاپ‌ و به‌ فارسي‌ ترجمه‌ كرده‌ است. (خيامي‌ نامه، صص‌ 225-80، تهران، 1346 ه' ش).
-3 زيح‌ ملكشاهي، يا زيح‌ جلالي‌ كه‌ خيام‌ يكي‌ از مؤ‌لفان، و شايد مهم‌ترين‌ آنان‌ بوده‌ است.
-4 رسالة‌ في‌ الطبيعيات، كه‌ بيهقي‌ و شهرزوري‌ از آن‌ ياد كرده‌اند.
-5 رسالة‌ في‌ الوجود، كه‌ خيام‌ آن‌ را براي‌ «فخرالملك‌ بن‌ المؤ‌يد» نوشته‌ است. نسخه‌اي‌ از آن‌ در موزه‌ بريتانيا موجود است‌ و در اول‌ كتاب‌ نوشته، «رسالة‌ بالعجمية‌ لعمربن‌ الخيام‌ = رساله‌اي‌ به‌ پارسي‌ از عمر خيام».
-6 رسالة‌ في‌ الجواب‌ عن‌ ثلاث‌ مسائل‌ در مورد كشف‌ ضرورت‌ تضاد در عالم، كه‌ آن‌ را محيي‌ الدين‌ صبري، با پاره‌اي‌ رسائل‌ ديگر زير عنوان‌ جامع‌ البدايع‌ در مصر چاپ‌ كرد.
-7 رسالة‌ في‌ الكون‌ و التكليف‌ كه‌ بيهقي‌ و شهرزوري‌ نيز از آن‌ نام‌ برده‌اند، و آن‌ رساله‌اي‌ فلسفي‌ است‌ كه‌ در جواب‌ قاضي‌ عبدالرحيم‌ نسوي‌ نوشته‌ است. اين‌ كتاب‌ را هم‌ صبري‌ در مصر چاپ‌ كرد. خيام‌ در اين‌ كتاب‌ از حكمت‌ الهي‌ در آفرينش‌ عالم‌ و تكاليف‌ مردم‌ و عبادات‌ بحث‌ مي‌كند.
-8 رسالة‌ في‌ الاحتيال‌ لمعرفة‌ مقداري‌ الذهب‌ و الفضة‌ كه‌ نسخه‌اي‌ از آن‌ در كتابخانه‌ گوتاي‌ آلمان‌ موجود است.
-9 رسالة‌ في‌ الوازم‌ الامكنة‌ كه‌ در آن‌ از اختلاف‌ فصول‌ و مواسم‌ و اقاليم‌ بحث‌ كرده‌ است.
-10 نوروزنامه‌ كه‌ كتابي‌ است‌ در باب‌ رسوم‌ و اعياد ايرانيان‌ به‌ ويژه‌ تاريخ‌ و آداب‌ ايرانيان‌ در روز عيد نوروز كه‌ در ضمن‌ آن‌ شرح‌ احوال‌ برخي‌ از پادشاهان‌ را نيز ياد كرده. انشاي‌ اين‌ كتاب‌ بسيار روان‌ و دلپذير است‌ و به‌ سال‌ 1315 ه' ش‌ استاد مينوي‌ طهراني‌ آن‌ را چاپ‌ كرده‌ است‌ و اگر چه‌ خاورشناس‌ شهير روسي‌ مينورسكي(11) اين‌ كتاب‌ را از خيام‌ نمي‌داند، مرحوم‌ تقي‌ زاده‌ و شادروان‌ مينوي‌ با تأكيد آن‌ را از خيام‌ دانسته‌اند.(12)

 

 بحث‌ در فلسفه‌ خيام‌

گروهي‌ از اهل‌ بحث، به‌ ويژه، فرماندهانري‌ و فيتز جرالد مي‌گويند كه‌ رباعيات‌ خيام، خيام‌ را براي‌ خواننده‌ چنان‌ جلوه‌گر مي‌كند كه‌ شراب‌ خواره‌ و شهواني‌ است‌ و در خودپرستي‌ و شهوات‌ خود مستغرق‌ است: از تقليد بر كنار و نسبت‌ به‌ اخلاق‌ مرسوم‌ نافرمان‌ و هدف‌ نهايي‌ او جلب‌ سرور و فرو رفتن‌ در لذات‌ است، و مانند فيلسوفان‌ ديگر در فكر آن‌ نيست‌ كه‌ به‌ نشر فضايل‌ بكوشد و پايه‌هاي‌ اخلاق‌ را استوار كند؛ افكار او اساسي‌ ندارد، از سخنان‌ او براي‌ مردم‌ فايده‌اي‌ عايد نمي‌شود؛ عقايد او موجب‌ هدم‌ نظام‌ اجتماعي‌ است؛ و به‌ يك‌ سخن‌ خيام‌ شاعر است‌ ولي‌ فيلسوف‌ نيست.
‌شك‌ نيست‌ كه‌ ظاهر سخن‌ خيام‌ بسيار جا چنان‌ است‌ كه‌ نه‌ مردم‌ را به‌ نيكوكاري‌ و خيرات‌ مي‌خواند و نه‌ خود را ملزم‌ به‌ نشر فضايل‌ مي‌داند، بلكه‌ به‌ شراب‌ و شراب‌ خوارگي‌ ولع‌ دارد و مردم‌ را نيز به‌ سوي‌ آن‌ مي‌خواند، تو گويي‌ پرورده‌ ميخانه‌ و رفيق‌ ساقيان‌ و نديم‌ ميخوارگان‌ است‌ و همين‌ امر نيز باعث‌ شده‌ است‌ كه‌ او را به‌ دانشمندان‌ و حكيماني‌ نظير اپيكور و ديگران‌ تشبيه‌ كنند كه‌ مي‌گويند «غايت‌ زندگاني‌ آن‌ است‌ كه‌ انسان‌ در پي‌ كارهايي‌ برود كه‌ موجب‌ لذت‌ شود و او را از درد و الم‌ دور كند».(13)

‌آنان‌ كه‌ اين‌ نسبت‌ را به‌ خيام‌ مي‌دهند، از رباعيات‌ ديگر خيام‌ بي‌خبرند يا توجه‌ نمي‌كنند كه‌ بيشتر آنها در ذم‌ حيات‌ است‌ و همواره‌ بر آن‌ است‌ كه‌ آن‌ را در زشت‌ترين‌ چهره‌ خود نشان‌ دهد و هميشه‌ آرزوي‌ نيستي‌ مي‌كند و مي‌گويد: كاش‌ به‌ وجود نيامده‌ بود. چنان‌ كه‌ گويد:

گر آمدنم‌ به‌ من‌ بدي‌ ناآمدمي‌/وز نيز شدن‌ به‌ من‌ بدي‌ كي‌ شدمي‌
به‌ زآن‌ نبدي‌ كه‌ اندر اين‌ دير خراب/‌نه‌ آدمي، نه‌ شدمي، نه‌ بدمي‌

يا مي‌گويد:

چون‌ حاصل‌ آدمي‌ در اين‌ جاي‌ دودر/جز درد دل‌ و دادن‌ جان‌ نيست‌ دگر
خرم‌ دل‌ آنكه‌ يك‌ نفس‌ زنده‌ نبود/و آسوده‌ كسي‌ كه‌ خود نزاد از مادر(14)

يا مي‌گويد:

چون‌ حاصل‌ آدمي‌ در اين‌ شورستان/‌جز خوردن‌ غصه‌ نيست‌ يا كندن‌ جان‌
خرم‌ دل‌ آنكه‌ از جهان‌ بيرون‌ شد/و آسوده‌ كسي‌ كه‌ خود نيامد به‌ جهان(15)

درباره‌ خيام‌ اشتباه‌ نكنيم‌

آيا عجيب‌ نيست‌ كه‌ خيام‌ حيات‌ را ذم‌ كند و آن‌ را جايگاه‌ فتنه‌ها و عذابها بداند و تمناي‌ عدم‌ كند و بگويد: خوشا به‌ حال‌ كسي‌ كه‌ دمي‌ در آن‌ شاد بزيد و سرانجام‌ معتقد شود كه‌ كاش‌ از ماد نمي‌زاد؛ سپس‌ همو سخن‌ خود ار نقض‌ كند و مردم‌ را به‌ بهره‌ مندي‌ از دنيا و جلب‌ لذات‌ و اغتنام‌ فرصت‌ بخواند و ايشان‌ را دركار دنيا و لهو و لعب‌ تشويق‌ كند.
‌حق‌ آن‌ است‌ كه‌ خيام‌ كه‌ شخصي‌ منزه‌ و مهذب‌ است‌ و ما پيش‌ از اين‌ هم‌ سيرت‌ و مقام‌ علمي‌ او را از قول‌ بيشتر مترجمان‌ نقل‌ كرديم، همچنين‌ افكار او مضطرب‌ و پريشان‌ نيست، زيرا مؤ‌لفات‌ رياضي‌ و فلسفي‌ او بر عكس‌ اين‌ مدعي‌ را اثبات‌ مي‌كند بلكه‌ نشان‌ مي‌دهد كه‌ او در عقل‌ و هوشمندي‌ و ذكأ يكي‌ از نوادر روزگار است.
‌همچنين‌ خيام، پست‌ فطرت‌ و لجام‌ گسيخته‌ نيست، زيرا چنين‌ آدمي‌ همنشين‌ سلاطين‌ و پادشاهان‌ نتواند شد. در مورد شرابخوارگي‌ او هم‌ بايد گفت‌ كه‌ هيچ‌ يك‌ از مترجمان‌ او مطلبي‌ ذكر نكرده‌اند. دليل‌ بر شرابخوارگي‌ و مستي‌ و ميخوارگي‌ او باشد.

خدا در نظر خيام‌ 

گروهي‌ از دانشمندان‌ اسلام‌ كسي‌ را كه‌ قائل‌ به‌ قدم‌ عالم‌ باشد تكفير كرده‌ او را به‌ سبب‌ دهري‌ بودن‌ تخطئه‌ مي‌كنند، زيرا آنها بر هستي‌ خدا و واجب‌ الوجود بودن‌ او از راه‌ حدوث‌ عالم‌ استدلال‌ مي‌كنند، و شريعت‌ اسلام‌ هم‌ بر پايه‌ تنزيه‌ است‌ و حاصل‌ آن‌ اين‌ است‌ كه‌ خداي‌ تعالي‌ ازلي‌ است‌ و وجود او آغازي‌ ندارد: و او جهان‌ را از عدم‌ به‌ وجود آورده‌ است، از اين‌ رو جهان‌ حادث‌ است. ليكن‌ به‌ نظر فيلسوفان‌ قول‌ به‌ قدم‌ عالم، با وجود خدا مناقض‌ نيست، زيرا خدا به‌ ذات‌ خود واجب‌ است؛ و چون‌ اين‌ موجودات‌ را علتي‌ بايد كه‌ با معلومات‌ خود ملازم‌ باشد همچنان‌ كه‌ علت‌ با معلول‌ خود ملازم‌ است، و نيز اين‌ امر هم‌ مسلم‌ است‌ كه‌ اشيأ از او صادر شده‌اند، پس‌ معلوم‌ مي‌گردد كه‌ واجب‌ الوجود ازلي‌ است‌ و معلول‌ او يعني‌ عالم‌ نيز نسبت‌ به‌ او حادث‌ است. ‌خيام‌ به‌ وجود خدا معتقد است، و در اين‌ راه‌ روش‌ حكيمان‌ يونان‌ را برگزيده‌ است، او به‌ وجود خدايي‌ كه‌ خير محض‌ است‌ اعتقاد دارد كه‌ از او شري‌ صادر نمي‌شود، ازاين‌ رو وقوع‌ عذاب‌ و وجود عقاب‌ را نفي‌ مي‌كند، چنان‌ كه‌ مي‌گويد:

گفتي‌ كه‌ تو را عذاب‌ خواهم‌ فرمود/هرگز من‌ از اين‌ خبر هراسم‌ نفزود!
جايي‌ كه‌ تويي‌ عذاب‌ نبود آنجا/وآنجا كه‌ تو نيستي‌ كجا خواهد بود!

يا:

من‌ بنده‌ عاصيم‌ رضاي‌ تو كجاست؟/تاريك‌ دلم‌ نور و صفاي‌ تو كجاست‌
ما را تو بهشت‌ اگر به‌ طاعت‌ بخشي‌/اين‌ بيع‌ بود لطف‌ و عطاي‌ تو كجاست؟
چنين‌ خدايي‌ را نمي‌پسندد و از او گله‌ دارد:
ناكرده‌ گناه‌ در جهان‌ كيست‌ بگو/وانكس‌ كه‌ گنه‌ نكرد چون‌ زيست‌ بگو
من‌ بد كنم‌ و تو بد مجازات‌ دهي‌/پس‌ فرق‌ ميان‌ من‌ و تو چيست‌ بگو؟!

خيام‌ از آن‌ گروه‌ است‌ - كه‌ بر خلاف‌ اهل‌ تقليد - معتقدند كه‌ بشر يا عقل‌ قاصر شناخت‌ خداي‌ بزرگ‌ نتواند و ذات‌ او را به‌ واجبي‌ نتواند دانست:

يا رب‌ خردم‌ در خور اثبات‌ تو نيست‌/و انديشه‌ من‌ به‌ جز مناجات‌ تو نيست‌
من‌ ذات‌ تو را به‌ واجبي‌ كي‌ دانم/‌داننده‌ ذات‌ تو به‌ جز ذات‌ تو نيست‌

‌از اين‌ چند رباعي‌ كه‌ در بالا آورديم‌ ظاهر مي‌شود كه‌ خيام‌ به‌ وجود خداي‌ مهربان‌ و آمرزگار لطيف‌ قائل‌ است‌ و چنين‌ مي‌انديشد كه‌ خداي‌ او نبايد انتقام‌كش‌ و كينه‌توز باشد.
‌حال‌ شايد كسي‌ اعتراض‌ كند و بگويد: وقتي‌ كه‌ دانستيم‌ خيام‌ منكر بعث‌ و نشر است‌ و به‌ وجود حيات‌ اخروي‌ ايمان‌ ندارد، جنان‌ كه‌ رباعياتش‌ ناطق‌ بدان‌ است، چگونه‌ ميان‌ خداشناسي‌ انكار رستاخيز توفيق‌ كنيم؟ جواب‌ اين‌ است‌ كه‌ بر فرض‌ صحت‌ اين‌ ادعا، ممكن‌ است‌ انسان‌ شرايع‌ و پيامبران‌ و وحي‌ را انكار بكند، و در عين‌ حال‌ منكر وجود خدا نباشد، چنان‌ كه‌ در تاريخ‌ فكر اروپاييان‌ عده‌اي‌ مانند ديدروو ولتر از اين‌ قبيل‌ بوده‌اند كه‌ به‌ خدا اعتقاد داشته‌اند وليكن‌ به‌ وجود نبي‌ و امام‌ و معجزات‌ و ديگر امور ديانتي‌ نيازي‌ نمي‌دانسته‌اند و آنان‌ را به‌ زبان‌ انگليسي‌ deist گويند.(16) 

بدبيني‌ خيام‌ 

از آنچه‌ پيش‌ از اين‌ گفته‌ شد، ظاهر گشت‌ كه‌ خيام‌ «لاادري» است‌ و انسان‌ را از دريافت‌ حقايق‌ حيات‌ و مسائل‌ مابعدالطبيعي‌ عاجز مي‌داند، اما اين‌ فكر در نفس‌ خيام‌ تأثير بدي‌ گذاشت‌ كه‌ مي‌توان‌ آن‌ را روح‌ بدبيني‌ گفت. اثر اين‌ فلسفه‌ آن‌ شد كه‌ خيام‌ به‌ حيات‌ و معناي‌ آن‌ بدبين‌ شود و چنان‌ نوميد گردد كه‌ عدم‌ را بر وجود ترجيح‌ دهد و آن‌ را به‌ آرزو خواهد.

«بدبيني» هم‌ مذهبي‌ قديم‌ است‌ و رشته‌ دراز دارد، و در دين‌ بودا به‌ صورت‌ پخته‌ و كامل‌ پديدار گشته‌ است. به‌ نظر بودا: عقل‌ حكم‌ مي‌كند و تجربه‌ معلوم‌ مي‌سازد كه‌ همه‌ چيزها در جهان‌ بد است‌ و درد بنياد هستي‌ است‌ و مقدار شرها و بديها بر نيكيها و خيرات‌ رجحان‌ دارد، و اگر جز اين‌ بود و بدي‌ و شر و درد حاكم‌ بر عالم‌ نبود انسان‌ اين‌ همه‌ ناله‌ سر نمي‌داد و سخن‌ از اغتنام‌ فرصت‌ نمي‌گفت‌ و در جستجوي‌ شادي‌ نمي‌رفت، زيرا انسان‌ چيزي‌ را كه‌ با خود دارد و يا در دسترس‌ اوست‌ نمي‌جويد بلكه‌ چيزي‌ را مي‌جويد كه‌ وجود ندارد يا اگر وجود دارد به‌ دست‌ آوردنش‌ دشوار است. از بسياري‌ جهات‌ سخنان‌ پراكنده‌ خيام‌ را با انديشه‌هاي‌ نظام‌ بافته‌ شوپنهاور(17) هم‌ مي‌توان‌ سنجيد.

‌خيام، مانند ابوالعلأ معري‌ (درگذشته‌ 449 ه' ق) شرانگار و بدبين‌ نبود كه‌ حيات‌ را دشمن‌ بدارد و در كنج‌ خانه‌ بنشيند و خود را «رهين‌ المحبسين‌ = گرفتار دو زندان» بخواند بلكه‌ تا مي‌توانست‌ از لذات‌ مشروع‌ بهره‌مند مي‌شد و دم‌ را غنيمت‌ مي‌شمرد، ابوالعلأ گوشت‌ نمي‌خورد و شر را طبيعي‌ و لازم‌ ذات‌ بشر مي‌دانست‌ و ذاتاً‌ به‌ همه‌ چيز بدبين‌ بود، خيام‌ با زنان‌ انس‌ داشت‌ و مي‌گفت‌ كه‌ مي‌ و معشوق‌ از بهترين‌ وسايل‌ فراغ‌ و بي‌خبري‌ و دوري‌ از دردهاي‌ زندگي‌ است، ليكن‌ ابوالعلأ باده‌ نمي‌خورد و با زن‌ نزديك‌ نمي‌شد و بر آن‌ بود كه: «زن‌ آتشي‌ است‌ كه‌ از دور زيبا مي‌نمايد، ليكن‌ وقتي‌ به‌ او نزديك‌ مي‌شوي‌ مي‌سوزاند!»(18)

مصادر فلسفه‌ خيام‌

الف: يونان، خيام‌ از كساني‌ بوده‌ كه‌ به‌ فرا گرفتن‌ علوم‌ يونانيان‌ اهتمامي‌ تمام‌ داشته‌ است. چنان‌ كه‌ ابن‌ قفطي‌ هم‌ اشاره‌ كرده‌ و مي‌گويد: «...علم‌ يونان‌ را مي‌دانست...(19») و اين‌ روايت‌ نشان‌ مي‌دهد كه‌ خيام‌ با علوم‌ اوايل‌ آشنايي‌ داشته‌ است. و همو گويد كه: «خيام‌ بر آن‌ بود كه‌ بايد هيأت‌ اجتماعيه‌ را بر حسب‌ قواعد يونانيان‌ اداره‌ كرد»(20) و پر واضح‌ است‌ كه‌ قواعد يوناني، غير از نظريات‌ فيلسوفان‌ يوناني‌ و آرأ آنان‌ در باب‌ هستي‌ و حيات‌ و اجتماع‌ چيز ديگري‌ نيست. وانگهي‌ مي‌دانيم‌ كه‌ خود فلسفه‌ اسلام‌ همان‌ فلسفه‌ يونان‌ است‌ كه‌ به‌ لباس‌ اسلام‌ درآمده‌ و به‌ زبان‌ تازي‌ و پارسي‌ نوشته‌ شده‌ است.

‌ب‌: رسائل‌ اخوان‌ الصفا، پيش‌ از اين‌ در شرح‌ احوال‌ توحيدي‌ گفتيم‌ كه‌ اخوان‌ الصفا گروهي‌ از دانشمندان‌ بودند كه‌ در نيمه‌ سده‌ چهارم‌ در بصره‌ گرد آمدند و جمعيتي‌ علمي‌ و سري‌ تشكيل‌ دادند و رسائلي‌ نوشتند كه‌ شامل‌ خلاصه‌ و لب‌ همه‌ دانشهاي‌ متداول‌ آن‌ روزگار بود، و غرض‌ آنان‌ از اين‌ كار - چنان‌ كه‌ خودشان‌ در مقدمه‌ ذكر كرده‌اند - اين‌ بود كه‌ شريعت‌ را از اوهام‌ و اباطيل‌ و گمراهيها به‌ پيرايند، زيرا به‌ نظر آنان: «شريعت‌ به‌ گمراهي‌ آلوده‌ شده‌ بود و با نادانيها درآميخته، و راهي‌ براي‌ پاك‌ كردن‌ و پيرايش‌ آن‌ نبود جز از راه‌ فلسفه، چه‌ فلسفه‌ حاوي‌ حكمت‌ اعتقادي‌ و راه‌ و رسم‌ زندگي‌ عملي‌ است.»

‌و نيز گفتيم‌ كه‌ ابوحيان‌ افكار آنها را دوست‌ داشت‌ و مانند ايشان‌ هم‌ اعتقاد داشت‌ كه: «شريعت‌ كامل‌ نيست، و در آن‌ غلطهايي‌ وارد شده‌ است، از اين‌ رو بايد آن‌ را به‌ واسطه‌ فلسفه‌ اصلاح‌ كرد»(21)

‌گروهي‌ از محققان‌ كه‌ در رسائل‌ اخوان‌ الصفا مطالعاتي‌ كرده‌اند و سپس‌ رساله‌ ضرورت‌ تضاد در عالم‌ و رساله‌ كون‌ و تكليف‌ خيام‌ را بررسي‌ كرده‌اند بر آن‌ رفته‌اند كه‌ طرز بيان‌ و روش‌ استدلال‌ اين‌ جماعت‌ با خيام‌ يكي‌ است، به‌ نحوي‌ كه‌ شناختن‌ و فرق‌ گذاشتن‌ ميان‌ آن‌ دو بسيار مشكل‌ است.

‌ج‌: افكار ابن‌ سينا، خسام‌ در يكي‌ از رسايل‌ خود كه‌ در تفاوت‌ وجود نوشته‌ تصريح‌ كرده‌ است‌ كه: «مسئله‌ مسؤ‌له‌اي‌ سخت‌ دشوار است، و بسياري‌ از دانشمندان‌ در آن‌ به‌ حيرت‌ افتاده‌اند، تا بدانجا كه‌ بيشترشان‌ فهم‌ اين‌ مطلب‌ را از حدود توانايي‌ انسان‌ بيرون‌ دانسته‌اند، وليكن‌ من‌ و آموزگار من‌ شيخ‌ رئيس‌ ابوعلي‌ حسين‌ بن‌ عبدالله‌سينا بخاري‌ - افضل‌ متأخران‌ - در اين‌ موضوع‌ امعان‌ كرديم‌ و بحث‌ ما چنان‌ شد و به‌ جايي‌ رسيد كه‌ ما دو تن‌ قانع‌ و خرسند گشتيم...»(22)

‌البته‌ اجتماع‌ عمر خيام‌ كه‌ وفات‌ او را از 505 تا 520 نوشته‌اند و ابن‌ سينا كه‌ وفات‌ او به‌ سال‌ 428 رخ‌ داده‌ است، اگر چه‌ عقلاً‌ محال‌ نيست‌ وليكن‌ بسيار بعيد به‌ نظر مي‌آيد زيرا در اين‌ صورت‌ بايد در حالي‌ كه‌ ابن‌ سينا پير شده‌ باشد، خيام‌ حداكثر جواني‌ بيست‌ ساله‌ باشد. به‌ هر حال‌ اگر اين‌ داستان‌ هم‌ راست‌ نباشد، در اين‌ مطلب‌ هيچ‌ شك‌ نداريم‌ كه‌ فيلسوف‌ ما بيش‌ از ديگر فيلسوفان‌ با آثار ابن‌ سينا آشنايي‌ داشته‌ و آنها را مي‌خوانده‌ است.

‌دليل‌ اين‌ مطلب‌ آن‌ است‌ كه‌ بيهقي‌ در كيفيت‌ وفات‌ او از قول‌ امام‌ محمد بغدادي‌ نقل‌ مي‌كند كه‌ خيام‌ «مطالعه‌ كتاب‌ الهي‌ از كتاب‌ الشفأ ابن‌ سينا مي‌كرد، و چون‌ به‌ فصل‌ واحد و كثير رسيد، چيزي‌ در ميان‌ اوراق‌ مطالعه‌ نهاد و مرا گفت: جماعت‌ را بخوان‌ تا وصيت‌ كنم.»(23) و شهرزوري‌ نيز اين‌ روايت‌ را تأييد مي‌كند.

‌د: افكار باطنيان، داستاني‌ است‌ كه‌ ميان‌ عامه‌ معروف‌ است، و آن‌ اين‌ است‌ كه‌ خيام‌ در روزگار جواني‌ خويش‌ با نظام‌ الملك‌ طوسي‌ (كشته‌ 485 ه'.ق) و حسن‌ صباح‌ (درگذشته‌ 518 ه' ق) در مدرسه‌ امام‌ موفق‌ نيشابوري‌ درس‌ مي‌خوانده‌اند، و چنين‌ معروف‌ بوده‌ كه: «پرورش‌ يافتگان‌ امام‌ موفق‌ به‌ مقامات‌ بلند مي‌رسند، آن‌ سه‌ جوان‌ به‌ اميد اينكه‌ يكي‌ از ايشان‌ به‌ رتبه‌ عالي‌ خواهد رسيد با يكديگر پيمان‌ مي‌كنند كه‌ هر يك‌ توانا شدند، دو هم‌ قدم‌ خود را در رسيدن‌ به‌ مال‌ و جاه‌ ياري‌ كنند. از قضا حسن‌ طوسي‌ به‌ وزارت‌ رسيد و او خواجه‌ نظام‌ الملك‌ وزير مشهور سلجويان‌ است‌ و به‌ عهد خود وفا كرد و حسن‌ صباح‌ را به‌ خدمت‌ سلطان‌ برد و داستان‌ او دراز است، اما خيام‌ اهل‌ علم‌ بود و خدمت‌ سلطان‌ را خوش‌ نداشت‌ بنابراين‌ از خواجه‌ تقاضا نمود معاش‌ مختصري‌ براي‌ او مقرر دارد و به‌ همين‌ اندازه‌ اكتفا كرد، و از علم‌ به‌ كار ديگر نپرداخت.

‌اين‌ داستان‌ دلكش‌ - چنان‌ كه‌ گفتيم‌ - معروف‌ است‌ وليكن‌ سند معتبر ندارد و اهل‌ تحقيق‌ باور نمي‌دارند؛ از آن‌ رو كه‌ اگر راست‌ باشد، بايد خيام‌ و حسن‌ صباح‌ هر دو نزديك‌ به‌ صد و بيست‌ سال‌ عمر كرده‌ باشند، و اين‌ اگر چه‌ عقلاً‌ مانعي‌ ندارد اما مستبعد است، خاصه‌ اينكه‌ اگر راست‌ بود البته‌ تاريخ‌ نويسان‌ به‌ چنين‌ عمر درازي‌ اشاره‌ مي‌كردند، از اين‌ گذشته‌ سخني‌ به‌ ميان‌ نياورده‌اند.(24)

‌اينك‌ گوييم‌ اگر چه‌ اين‌ داستان‌ پذيرفتني‌ نيست، ليكن‌ در اينكه‌ عمر خيام‌ با حسن‌ صباح‌ معاصر بوده‌ شكي‌ نداريم، زيرا حسن‌ صباح‌ به‌ سال‌ 518 وفات‌ يافت‌ و خيام‌ به‌ تحقيق‌ ميان‌ سالهاي‌ 517 تا 520 وفات‌ يافته‌ است. پس‌ نه‌ عقلاً‌ و نه‌ عرفاً‌ مانعي‌ ندارد اگر بگوييم‌ خيام‌ و حسن‌ صباح‌ با هم‌ ملاقات‌ كرده‌اند و از همديگر متأثر بوده‌اند به‌ ويژه‌ آنكه‌ مضامين‌ رباعيات‌ خيام‌ اين‌ حدس‌ را تأييد مي‌كند چه‌ هر كس‌ در آرأ باطنيان‌ نيك‌ تأمل‌ كند و آنها را با مفاهيمي‌ كه‌ در رباعيات‌ خيام‌ وجود دارد بسنجد شكي‌ نمي‌كند كه‌ خيام‌ دست‌ كم‌ برخي‌ از مواد فلسفه‌ خود را از تعاليم‌ اين‌ گروه‌ گرفته‌ است.

‌رساله‌اي‌ هم‌ از يكي‌ از باطنيان‌ به‌ نام‌ عبيدالله‌ بن‌ حسن‌ قيرواني‌ در دست‌ است‌ كه‌ آن‌ را براي‌ سليمان‌ بن‌ حسن‌ جنابي‌ نوشته، كه‌ مي‌توان‌ گفت: شامل‌ بيشتر مبادي‌ اعتقاد باطنيان‌ است‌ و خلاصه‌ آن‌ به‌ قرار زير است:

-1 مباح‌ بودن‌ شراب‌ خواري‌ و همه‌ چيزهاي‌ لذت‌ بخش؛

-2 انكار نبوتها و معجزات؛

-3 قول‌ به‌ قدم‌ عالم؛

-4 انكار معاد و برانگيخته‌ شدن‌ از گور؛

-5 اعتقاد به‌ اينكه‌ بهشت‌ در همين‌ جهان‌ است، و سخنان‌ ديگري‌ كه‌ همه‌ بر انكار شرايع‌ و استوار كردن‌ پايه‌هاي‌ الحاد دلالت‌ دارد.(25)

به‌ هر حال‌ عده‌اي‌ جزم‌ و يقين‌ دارند كه‌ خيام‌ از آرأ و افكار باطنيان‌ زياد سود جسته‌ و حتي‌ جماعتي‌ او را از داعيان‌ اسماعيلي‌ دانسته‌اند، ليكن‌ اين‌ اقوال‌ صحيح‌ به‌ نظر نمي‌رسد و بايد همه‌ را با احتياط‌ خواند.

شرح رباعیات خیام

سالها پيش در هندوستان يک شاعر کهنسال ايراني را ملاقات کردم که به من گفت شعر پارسي اغلب داراي دو معني ظاهري و باطني است، و به ياد دارم که از شرح او در بيان معني دو گانه چندين قطعه شعر فارسي چه لذت و ابتهاجي در خاطر من حاصل گرديد. يک روز هنگامي که با تمرکزي عميق رباعيات خيام را از نظر مي گذراندم، ناگهان احساس کردم که ديوارهاي معني ظاهر پيش رويم فرو ريخت و قلعه زرين گنجهاي روحاني، عظيم و گسترده در پيش چشم من هويدا گرديد.
گويي يک قانون اسرار آميز الهي(26) از آثار معنوي و روحاني در روي زمين حراست مي کند؛ چنان که رباعيات خيام را با وجود قرنها سوء تعبير(27) همچنان حفظ کرده است.
عمرخيام در سرزمين خويش پيوسته به عنوان عارف و معلمي بلندمرتبه شناخته شده و رباعيات وي به عنوان کتاب مهم و مقدس صوفيان مورد احترام بوده است. پرفسور چارلز. الف. هورن در مقدمه اي بر رباعيات خيام که در جلد هشتم از سري “کتب مقدمه و ادبيات کلاسيک قشري” طبع گرديده(28) مي نويسد:

“مايه تأسف است که خيام در نظر بسياري از خوانندگان مغرب زمين به عنوان يک شاعر ملحد و شهوت طلب و يک مست لايعقل که تنها شوق او شرب خمر و برخورداري از لذات دنيوي است، شناخته شده است. و اين همان اشتباه رايجي است که به طور کلي در باب تصوف رخ داده است. در حقيقت غرب خيام را (با قياس به نفس) از ديدگاه خود نگريسته است و اگر ما بخواهيم ادبيات شرق را آنچنان که هست دريابيم، بايد ببينيم مردم آن کشورها خود چه دريافتي از آثار ادبي خويش دارند، براي غربيان شايد مايه تعجب باشد اگر بشنوند که در ايران بحث و جدالي در حقيقت معاني رباعيات خيام وجود ندارد و همه به اتفاق او را يک شاعر بزرگ متدين مي شناسند.”(29)

سؤالي که اغلب طرح مي شود، اين است که پس از اين همه مدح و ثناي شراب و عشق در رباعيات چيست؟ پاسخ اين است که اين الفاظ و نظاير آن استعارات و کناياتي است که در زبان صوفيان معاني خاص دارد و از جمله شراب و مستي کنايه از لذت روحاني است و عشق پيوند درستي و اخلاص و ارادت و بندگي انسان در پيشگاه معشوق ازل است.

خيام دانش و معرفت خود را به جاي آشکار کردن در پرده هاي گوناگون مستور داشته (و پرده از اسرار نهان بر نداشته است) و تصور غربيان از خيام به عنوان مردي بيکاره و عياش تصوري باطل و بيهوده است؛ زيرا اين همه خرد و حکمت در رباعيات با آن درجه از کم عمقي و ظاهرپرستي در تناقض آشکار است.

خيام و ساير شاعران متصوف تشبيهات و استعارات رايج زمان را به کار گرفته و صورت لذات عادي دنيوي را براي بيان لذات متعالي حيات معنوي استخدام کرده اند تا عامه مردمان را به سبب اين مشابهت لفظي از استغراق در لذات حيواني شيطاني، به عالم لطيف لذات حقيقي آسماني منتقل کنند و وجه استفاده از استعاره شراب و غيره اين است که چون شخص با نوشيدن اين شراب مجازي غمها و مصائب غيرقابل تحمل زندگي را به طور موقت از ياد مي برد، مکتب عرفان شهدي لذت بخش عرضه مي کند و آن شراب معرفت الهي و شهد شهود جمال ازلي است که چنان وجد و مستي و قدرت و شجاعتي مي آفريند که رنگ غم و اندوه را به کلي و براي هميشه از صفحه دل پاک مي کند. و بي ترديد نامعقول است تصور کنيم که خيام اين همه اين رباعيات نغز و دلاويز را صرفاً براي آن سروده است که به مردم بگويد براي فرار از غمها، حواس خود را با خوردن شراب تخدير کنيد!

“جي لي نيکلاس” که ترجمه اش از رباعيات خيام مشتمل بر 464 رباعي درسال 1867 يعني چند سال پس از انتشار اولين چاپ ترجمه ادوارد فيتز جرالد منتشر گرديد، در مقدمه کتاب با نظر فيتز جرالد مبني بر اينکه خيام يک فيلسوف مادي است، مخالفت کرده است. فيتز جرالد در مقدمه چاپ دوم رباعيات با اشاره به نظر نيکلاس چنين گفته است: “ترجمه نيکلاس بسيار نکته ها را به خاطر من آورد و در مسائلي براي من آموزنده بود. خيام شاعري مادي اپيکوري(30) آن چنان که من از روي معاني تحت اللفظي کلمات برداشت کردم نيست، بلکه از جمله صوفياني است که عالم قدس ربوبي و لذات عالم بالا را در کنايه شراب و ساقي و غيره بيان داشته؛ چنانچه درباره حافظ نيز چنين قضاوت مي شود. از آنجا که اين گونه تعبيرات از ديرباز درباره اين شاعران رواج داشته و به تحقيق مردمان دانشمندي نيز بر اين نظير بوده و خيام را صوفي بلکه از قديسان دانسته اند، (مرا اصراري نيست) آنها که مايلند به هر گونه که مي خواهند، شراب و ساقي را تعبير و تفسير کنند.”

خيام گاهي به وضوح و صراحت بيان مي دارد که شراب رمزي از وجد و مستي و عشق الهي است و بسياري از رباعيات او چنان خالص و پاک رائحه عالم روح دارد که به سختي مي توان هيچ گونه معني مادي دنيوي از آن اخذ کرد. براي مثال رباعيات 44-66 را مي توان نام برد...

من با ياري يک دانشمند ايراني رباعيات را از متن فارسي به انگليسي ترجمه کردم؛ اما دريافتم که هر چند از نظر امانت ترجمه دقيق و درستي است، ليکن روح پرخروش خيام را منعکس نمي کند و پس از مقايسه آن با ترجمه “فيتزجرالد” دريافتم که “فيتز جرالد” عليرغم دريافت مادي از رباعيات، با الهام الهي توفيق يافته است که روح و جوهر پيام خيام را در قالب انگليسي پرشکوه و خوش آهنگ متجلي سازد.

از اين رو بر آن شدم تا به جاي ترجمه خود يا ديگران معاني باطني و رمزي اشعار خيام را از ترجمه فيتزجرالد بيان کنم. فيتزجرالد پنج نسخه مختلف از رباعيات عرضه نمود که صميميت و سادگي بيشتر برخوردار است و اغلب خالصترين و عميقترين بيان را از درک و احساس شاعر عرضه مي دارد. در ضمن شرح عرفاني رباعيات خود نيز در ميانه راههاي پيچ در پيچ حقيقت قرار گرفتم، چندان که با شور و جذبه و حال در عالم حيرت غرق شدم، اختفاي حقايق متافيزيکي و حکمت عملي در رباعيات “الهامات قديس يوحناي الهي” را در خاطر من مي آورد؛ از اين رو رباعيات عمرخيام را مي توان به حق “الهامات خيام” ناميد!

اول: 

خورشيد کمند صبح بر بام افکند
کيخسرو روز باده در جام افکند
مي خور که منادي سحرگه خيزان
آوازه “اشربوا” در ايام افکند(31)

ترجمه فيتزجرالد
Awake; for morning in the bowl of night/Has flung the stone that puts the stors to flight and to; the hunter of the East has cought/ the sultan's turret in a noose of light.
برگردان ترجمه فيتز جرالد
هان، بيدار شو؛ زيرا که صبح سنگي در جام شب افکند و ستارگان هر يک به سويي گريختند و آن صيّاد مشرق بلنداي قصر سلطان را با کمندي از نور درربود.
تفسير روحاني يوگانندا
بيدار شو و سر از خواب جهل و بي خبري بردار؛ زيرا سپيده دم حکمت و خرد سر برآورده است. برخيز و سنگ سخت رياضت، بر جام تيره جهل انداز و انور رنگ باخته ستارگان راکه مظهر اميال و هوسهاي بي شمار دنيوي است، گريزان ساز. بنگر حکمت مشرق را و تماشا کن آن صيّاد حقيقت و آن ويرانگر فريبها و بر هم زن اوهام باطل را که چگونه دستار سلطان روح را با کمندي از نور، در ربوده و رنگ سياهي از آن زدوده است...
به من چنين الهامي شده است که اين رباعي اول به حقيقت شيپور بيدار باش خيام براي خفتگان عالم پندار است که: “ اي ساکنان شهر فريب و خيال، از خواب برخيزيد که خورشيد پيام عرفاني حکمت بيدار کننده من در افق شهر شما طالع شده است، برخيزيد که لحظه اي مي درخشد و خاموش مي شود، از خود برانيد... و با رشک و آرزو بنگريد که چگونه صياد حکمت، کمند صيد برگردن بلند پروازان(32) و گردن فرازان و سلطان صفتان حقيقت جوي درافکنده و روح آنان را در هاله اي از نور ابدي آزادي درپيچيده است...”

دوم:
 

ابر آمد و باز بر سر سبزه گريست
بي باده گلرنگ نمي بايد زيست
اين سبزه که امروز تماشاگه ماست
تا سبزه خاک ما تماشاگه کيست؟

ترجمه فيتز جرالد
And we that now make merry in the room/ they left, and summer dresses in new bloom Ourselves must we beneath the couch of Earth/ Descend, outselves to make a Couch for whom?
برگردان ترجمه فيتزجرالد
در اين تماشاخانه هستي که بازيگران پيش آن را ترک کرده اند، اکنون ما به رقص و پايکوبي برخاسته ايم و نظاره مي کنيم اين بهاره دلکش را که در خلعتي جميل جلوه گر است؛ اما لحظه اي ديگر ما نيز بايد در پرده مرگ نهان شويم و خاک خود را بستر پايکوبي ديگران کنيم.
تفسير روحاني يوگانندا
زندگي در گذر است و فراخناي جهان به مثابه تماشاخانه اي است که هر زمان بازيگراني چون ما در صحنه پرزيب و زيور آن نقش خود را بازي مي کنند و بي خبرند که پايان بازي آنها کي خواهد بود و ما که اکنون لباس نايش به تن کرده و در تابستان حيات بر صحنه مي خراميم، نيز بايد نقش خود را ايفا کنيم؛ زيرا اين جامه تن را به زودي از ما باز خواهند گرفت و آن را بر تن بازيگران تازه اي خواهند آراست پس تا آن هنگام که در اين حيات نقشي به عهده ماست، بايد آن را به زيباترين وجه ايفا کنيم. پس نخست بايد هدف نمايش را دريابيم و بدانيم که نقش خاص ما در آن چيست و نبايد نسل پس از نسل در جهل و بي خبري بر صحنه آييم و بگذريم آن چنان که حيوانات مي آيند و مي روند، بلکه ما بايد از طريق همراز شدن با خداي خويش، رمز و راز حيات را کشف کنيم و بدانيم که اين همه موجودات چرا از مرگ به حيات و از حيات به مرگ مي روند و اين چه قانوني است که علي الدوام گروهي مي آيند و غوغا و هياهو مي کنند و خاموش مي شوند و ديگران بر اجساد آنها همچنان بي خبر به غوغاي حيات ادامه مي دهند. چون اين رمز را دريابيم و احساس کنيم که لحظه اي ديگر نوبت ما براي خروج از صحنه نمايش فرا خواهد رسيد، فرصت را غنيمت خواهيم شمرد و از اين همه مواهب زيباي طبيعت بهره خواهيم گرفت و نخواهيم گذاشت شاديهايي غفلت آميز گذران ما را از لذت و سعادت جاودانه که تنها در وصال با حضرت حق مسير است، محروم کنند.

سوم:
 

اي دوست، بيا تا غم فردا نخوريم
وين يک دم عمر را غنيمت شمريم
فردا چو از اين دير فنا درگذريم
با هفت هزار سالگان همسفريم

ترجمه فيتز جرالد
Ah; my Beloved, fill the cup that clears/ To-day of past Regrets and future fears Tomorrow?- Why, Tomorrow I may be/ Myself with Yesterday's Sev'n Thousand Years
برگردان ترجمه فيتز جرالد
محبوب من، جام را از آن شراب پرکن که غصه هاي ديروز و انديشه هاي فردا را از دل فرو شويد. فردا کجاست که وعده آن مي دهي؟ شايد فردا من به قافله هفت هزار سالگان ديروز پيوسته باشم!
معاني رمزي بعضي لغات
محبوب: کنايه از نفسي قدسي انساني است که همان نفس روحانيو تجلّي نام الهي در انسان است.
جام شراب: رمز هستي و کنايه از وصول به معرفت حقيقي که شوينده غمها و آفريننده شاديهاست.
هفت هزار سالگان ديروز: گذشته بي نهايت که همه رفتگان طريق فنا را همسفر و همزمان و معاصر کرده است.

تفسير روحاني يوگانندا

اين روح قدسي من، اي حقيقت جان من، جام ادراک مرا از شراب معرفت و باده شهود لبريز کن. همان شراب که از خرابات وجد و مستي و خمخانه الستي(33) نشأت گرفته است؛ زيرا غصه هاي ديروز و خوف و هراس فردا که زندگي آدميان را تلخ کرده است، به هيچ شراب ديگر از دل نمي رود. پس کار امروز به فردا نمي گذارم و نقد حال غنيمت مي شمارم و هم اکنون شراب عشق را مي نوشم و در صحبت معشوق مي نشينم؛ زيرا براي فردا از روزگار خط اماني(34) ندارم. اگر امروز جام هستي خود را از باده ذوق و معرفت لبريز کنم و به آرامش درون دارالسلام عشق راه يابم، ديگر مرا از درآمدن به قافله هفت هزار سالگان که به سوي دوست در حرکت است، بيم و هراسي نيست؛ زيرا بر مرکب عشق سوارم. زاد و توشه من و بهشت من با من است.(35)

فلسفله ي خيّام
 

در اين بخش به جايگاه فلسفي خيّام و فهرست آثار فلسفي وي خواهيم پرداخت؛ و پرداختن به موضوعاتي نظير الحاد، لذت گرايي، شکاکيت و پوچ انگاري را که به وي نسبت مي دهند به ادبيات خيّام واگذار مي شود چرا که اين نسبت ها "بنا به شعرش" به او اسناد شده است و در هيچ يک از آثار فلسفي وي گرايشي به اين مفاهيم حتي به طعن و کنايه ديده نمي شود.

درباره ي جايگاه حکمي و فلسفي خيّام عده اي که در کسوت علماي دين مي باشند به تحسين و تمجيد پرداخته اند. علامه "محمود بن محمد زمخشري" در کتاب "الزاجر للصّغار عن معارضه الکبار" ضمن شرح ديدارش با خيّام نيشابوري وي را "حکيم جهاني و فيلسوف گيتي" مي خواند؛ و "ابوالحسن علي بن زيد بيهقي" در "تتمّه صوان الحکمه"، خيّام را "ملسط بر تمام اجزاي حکمت و رياضيات و معقولات" مي داند. از ديگر ايشان که به تمجيد خيّام پرداخته است، "ابوعبدا... کاتب اصفهاني"، فقيه شافعي و معروف به عماد کاتب است. وي در کتاب "خريده القصر و جريده اهل العصر" به شرح حال و آثار برخي شعرا و ادباي معاصرش (قرن شش هجري) مي پردازد و خيّام را "در جميع فنون حکمت، خاصه رياضيات" بي مانند مي داند.

در مقابل، عده اي نيز به مشي عقلاني خيّام خرده گرفته اند. در منظومه ي "الهي نامه"، عطار نيشابوري خيّام را در شناخت حقيقت، فريفته اندک دانش خود مي داند و چنين مي سرايد:

يکي بيننده معروف بودي
که ارواحش همه مکشوف بودي
دمي چون بر سر گوري رسيدي
در آن گور آنچه مي رفتي بديدي
بزرگي امتحاني کرد خردش
به خاک عمّر خيّام بردش
بدو گفتا "چه مي بيني درين خاک
مرا آگه کن اي بيننده پاک"
جوابش داد آن مرد گرامي
که "اين مردي ست اندر ناتمامي
بدان درگه که روي آورده بوده ست
مگر دعوي دانش کرده بوده ست
کنون چون گشت جهل خود عيانش
عرق مي ريزد از تشوير (36) جانش
ميان خجلت و تشوير مانده ست
وزان تحصيل در تقصير مانده ست." (37)

همچنين امام "فخر رازي" و "نجم الدين رازي" به انتقاد از خيّام پرداخته اند. فخر رازي در "التنبيه علي بعض الاسرار المودعه في بعض سور القرآن العظيم" و نجم الدين دايه رازي در کتاب "مرصاد العباد من المبدأ الي المعاد" هر يک با ذکر چند رباعي خيّام به معاني فلسفي آنها خرده گرفته اند.
پيرامون جايگاه فسلفي خيّام، وي خود را شاگرد "بوعلي سينا" معرفي کرده است و در "تتمه صوان الحکمه" نيز از قول امام "محمد بغدادي"، داماد خيّام، مي خوانيم که خيّام حتي در دقايق پايان عمر به خواندن کتاب "شفا" پرداخته بود؛ همچنين خيّام يکي از آثار ابن سينا را به فارسي ترجمه کرده است و اينها همه نشان از گرايش خيّام به فلسفه سينوي دارد.

نظر قريب به اتفاق پژوهندگان اين است که منظور خيامي از شاگردي، پيروي است؛ بنابراين عمر بن ابراهيم خيّامي را مي بايست پيرو ابن سينا دانست نه درس آموز وي، چرا که فاصله ي زماني اين دو بسيار است (ابن سينا در گذشته به سال 428 قمري). در اين ميان استاد "عباس اقبال آشتياني"، شاگردي خيام در محضر بوعلي را خالي از احتمال نمي داند. وي در اين باره به ذکر شواهد و قرايني پرداخته است از آن جمله اين که خيّام مي بايست دانشمند بنامي بوده باشد تا در قرن پنجم هجري که مي دانيم دوران طلايي تمدن ايراني- اسلامي است براي اصلاح تقويم دعوت شود؛ مضافاً که وي سرپرست اعضاي اين طرح بوده است پس چنين دانشمندي که سرآمد ديگران هم باشد انسان مسني خواهد بود. همچنين خيام در سال 473 هجري با "ابونصر محمد بن عبدالرحيم نسوي" از شاگردان ابوعلي سينا ديدار داشته است و اين بدين معناست که شايد خيّام هم دير زماني زيسته باشد و زمانه بوعلي را دريافته باشد. (38)

" غياث الدين ابوالفتح خيّامي" در حوزه ي فلسفه نيز آثاري را نگاشته است. خيامي چه در "فلسفه مطلق" که به کليات وجود مي پردازد و چه در "فلسفه ي مضاف" که به احکام کلي علوم مي پردازد، آثاري را نگاشته است که فهرست گزيده ي آن بدين شرح است:

1. رساله ي في الکون و التّکليف: موضوع اين رساله چگونگي پيدايش هستي و تکليفي است که آدمي در قبال خداوند بر عهده دارد. اين اثر به سال 473 هجري در پاسخ "ابونصر محمد بن عبدالرحيم نسوي" از شاگردان بوعلي سينا نگاشته شده است. خيامي در اين رساله ضمن اين که عقلا را در ادراک معناي زندگي متحير خوانده است، شيخ الرئيس را معلم خويش گفته است. همچنين خيّام ابراز مي دارد که در انديشه ي معناي زندگي، او و بوعلي به پاسخي قانع کننده دست يافته اند.

2. ترجمه ي خطبه الغرّا: اين رساله، نيايش شيخ الرئيس بوعلي سينا است که توسط خيّام به فارسي ترجمه شده است.

3. مختصر في الطبيعيات: اين کتاب درباره ي فلسفه ي علوم طبيعي نگاشته شده است و به پيدايش طبيعت، معادن، سنگ هاي قيمتي و بعضي اجزاي ديگر طبيعت مي پردازد.

4. رساله در کليات وجود: خيّامي در اين رساله "طالبان شناخت خداوند" را چهار گروه متکلمان، فلاسفه، اسماعيليان و متصوفه خوانده است و با روش شناسي اين چهار، روش متصوفه را منتهي به معرفت حقيقي مي داند. اين کتاب به زبان فارسي نگاشته و به فخرالملک بن مويدالملک يکي از پسران نظام الملک اهدا شده است و بعضي در انتساب آن به خيامي ترديد مي کنند.

5. رساله ي الوجود: اين اثر به نام الاوصاف للموصوفات نيز خوانده مي شود و نبايد آن را با رساله ي پيشين اشتباه گرفت.

و چند کتاب ديگر که در تعليقات علامه قزويني بر چهار مقاله، فهرست شده است.

پانوشتها

1. بروكلمان، كارل: تاريخ‌ علوم‌ عرب: 1/471؛ و عروضي: چهارمقاله، 327، چاپ‌ معين؛ و رباعيات‌ عمر خيام‌ نيشابوري، مقدمه‌ حكيم‌ مرحوم‌ محمدعلي‌ فروغي2.
2. برخي‌ از نويسندگان‌ گفته‌اند كه‌ رباعي‌ اول‌ از «مولانا جلال‌ الدين‌ بلخي» است‌ كه‌ در جواب‌ خيام‌ سروده‌ است، و نيز گفته‌اند: «رباعي‌ دوم‌ به‌ كلام‌ خيام‌ نمي‌ماند». (رباعيات‌ خيام، با مقدمه‌ مرحوم‌ فروغي، 28، چاپ‌ زوار، 1333 ه' ش).
3. ابن‌ القفطي: تاريخ‌ الحكمأ، 163، چاپ‌ مصر.
4. همانجا، 163.
5. رباعيات‌ خيام، با مقدمه‌ مرحوم‌ فروغي، 84، چاپ‌ زوار. غُرَّه: اول‌ هر ماه‌ قمري‌ و سلخ: آخرين‌ روز ماه‌ قمري‌ را گويند(غياث).
6. همان‌ مآخذ، 103، چاپ‌ زوار.
7. بيهقي: تتمه‌ صوان‌ الحكمة، 2.7، چاپ‌ ايران.
8. بيهقي: تتمه‌ صوان‌ الحكمه، 71.
9. فروغي، محمدعلي: رباعيات‌ خيام، 5، انتشارات‌ زوار.
.1851Omer alkhayymi, Paris, سber dُAlgس0. Woepcke, F., L1
(1877-1966 م1. V.F.Minorsky (1
12. راجع‌ به‌ كتابهاي‌ خيام‌ مي‌توان‌ به‌ كتابهاي‌ تاريخ‌ علوم‌ عرب‌ تأليف‌ كارل‌ بروكلمان، 1/471؛ و چهارمقاله‌ عروضي‌ با تحشيه‌ مرحوم‌ قزويني، 327-6-5؛ و خيام‌ تأليف‌ ندوي،215-7؛ و عمرالخيام‌ تأليف‌ احمدحامد الصراف، 87-8، چاپ‌ بغداد، 1949، رجوع‌ كرد.
13. گو اينكه‌ اپيكور را هم‌ بيهوده‌ متهم‌ و بدنام‌ كرده‌اند؛ زيرا در نظر او لذت‌ عقلي‌ اهميت‌ دارد و در كتابهاي‌ تاريخ‌ فلسفه‌ اين‌ سخن‌ از او نقل‌ شده‌ كه‌ گفته‌ است: «لذت‌ عقلي‌ برتر از لذت‌ جسماني‌ استMental pleasure is superior to Physical.= ."». براي‌ اطلاع‌ بيشتر از افكار اپيكور نگاه‌ كنيد به: تاريخ‌ فلسفه‌ كاپلستون، 1/401-12؛ و تاريخ‌ فلسفه‌ مغرب، به‌ قلم‌ برتر اندراسل؛ 249-259، چاپ‌ لندن، كه‌ اين‌ جمله‌ را هم‌ از كتاب‌ او نقل‌ كرده‌ايم.
14. هدايت، صادق: ترانه‌هاي‌ خيام، 71-5، چاپ‌ جيبي.
15. هدايت، صادق: ترانه‌هاي‌ خيام، 71-5، چاپ‌ جيبي.
16. براي‌ اطلاع‌ بيشتر از مذهب‌Deism ، خوانندگان‌ مي‌توانند به‌ دائرة‌المعارف‌Britannica ، 7/181-3، چاپ‌ 1968؛ و نيز: دائرة‌المعارف‌ مختصر فلسفه‌ و فلاسفه‌ مغرب: The Concise Encyclopaedia Of Western Philophers
378-10، چاپ‌ لندن، طبع‌ دوم، 1967، نگاه‌ كنيد؛ و در فارسي‌ بنگريد به: سه‌ فيلسوف‌ بزرگ‌ نوشته‌ نگارنده‌ كتاب، چاپ‌ زوار، 166-70، 1354ه' ش.
17. آرتور شوپنهاور0681-8871) Arthur Schopenhauer= م) فيلسوف‌ بدبين‌ آلماني.
18. هي‌ النيران‌ تحسن‌ من‌ بعيد‌ ‌‌ ‌‌ ‌و يحرقن‌ الاكف‌ اذالممسنه‌ (لزوميات، 2/524. چاپ‌ بيروت، 1961).
19. ابن‌ القفطي: اخبارالحكمأ، چاپ‌ مصر «...يعلم‌ علم‌ يونان‌ و يحث‌ علي‌ طلب‌ الواحد الديان...»
20. همانجا، 162 «و يأمر بالتزام‌ السياسة‌المدنيةِ‌ حسب‌ القواعداليونانية».
21. توحيدي، ابوحيان: الامتاع‌ و المؤ‌انسة، 1/193، مصر، 1953. و نيز بنگريد به‌ ترجمه‌ توحيدي‌ در همين‌ كتاب.
22. صبري، كردي: جامع‌ البدايع، 170-1.
23. بيهقي: تتمه‌ صوان‌ الحكمه، 73، ترجمه‌ فارسي، چاپ‌ تهران.
24. فروغي، محمدعلي: مقدمه‌ رباعيات‌ خيام، 4، چاپ‌ زوار. اصل‌ اين‌ داستان‌ به‌ تفصيل‌ در روضة‌الصفأ، تأليف‌ ميرخوند، 4/291، چاپ‌ اقبال‌ آمده‌ است.
25. نقل‌ از عمرالخيام، 101، احمد حامد صراف، چاپ‌ بغداد.

26. اين قانون در قرآن بدين بيان آمده است: “اما ما ينفع للناس فيمکث في الارض: آنچه سود مردمان در آن است، در زمين مي يابد.” سوره رعد، آيه 18.
27. البته اين سوء تعبير در ايران محدود به عده اي ظاهربينان و قشريان بوده است، و گرنه از ديرباز اهل معرفت در اين سرزمين خيام را از بزرگان ذوق و عرفان شناخته و شراب و شمع و شاهد را عين معني دانسته اند، از جمله در دوره هاي اخير مرحوم کيوان قزويني شرح عرفاني مبسوطي بر رباعيات خيام نگاشته و ساحت او ر از آلودگي دنياپرستان پاک گردانيده است؛ چنان که حکيم شارح نيز بعد از اين متذکر شده است.
28. Park, Austin Lipscomb, London 1917.
29. بايد گفت که اين نظر قدري مبالغه آميز است؛ زيرا در ايران نيز معاني رباعيات خيام مورد بحث بوده و غير از اهل معرفت و آشنايان کوي طريقت که پيوسته دريافت درستي از رباعيات خيام داشته و آنها را در پرتو اصطلاحات رايج عارفانه تعبير مي کرده اند، دو دسته موافق و مخالف نيز وجود داشته اند که هر دو به راه خطا رفته اند: يکي آنها که خيام را شاعري ملحد و منکر الهيت و جاودانگي روح دانسته و او را طرد کرده اند و دسته ديگر نيز که به همين ظاهر قناعت کرده اند، خيام را هم پياله خود خوانده و خرابات مغان او را که در آن نور خداست، با خراب آباد شيطاني و باده نفساني که عين ظلمت است، اشتباه گرفته اند و آنگاه به خيال اين مشابهت، او را پيرو پيشواي خود خوانده و ستايش کرده اند.
30. اپيکور فيلسوف يوناني و بنيانگذار فلسفه لذت در قرن سوم قبل از ميلاد مي زيست و از طنز تلخ روزگار خود بيشتر عمر را در رنج و درد گذرانيد. اپيکور نيز در طلب لذات علمها و سعادت حقيقي بود و خلق را دعوت کرد که اگر به حق دنبال لذت مي روند لذات حقيقي را بجويند و لذت پايدار را که بدنبال ناپايدار حاصل مي شود بر لذتي ناپايدار که بدنبال آن رنج و اندوهي پايدار مي آيد، ترجيح مي دهند.
31. پيام اين رباعي همان است که در غزلي از حافظ به همين صراحت و با حسن و جمالي ديگر آمده است:
برخيز ساقيا، قدحي پرشراب کن
دور فلک درنگ ندارد شتاب کن
خورشيد مي ز مشرق ساغر طلوع کرد
گر برگ عيش مي طلبي، ترک خواب کن
32. کلام حکيم، دو بيتي باباطاهر را به خاطر مي آورد که:
غم عشق تو کي در هر سرآيد
همايي که به هر بوم و درآيد
ز عشقت سرفرازان کام يابند
که خور اول به کهساران برآيد
33. شراب الستي همان باده عشق و معرفت و وجد و مستي حضور در ضيافت معشوق ازل و شهود جمال مطلق است و کلمه الست از آيه زير در سوره اعراف اتخاذ شده است: “و اذا اخذنا من بني آدم من ظهورهم ذريتهم و اشهدهم علي انفسهم الست بربکم قالوا بلي”. مضمون آيه اين است که: که خداوند عالم وحدت جانهاي آدميان را که شرف حضور داشتند مورد خطاب قرار داد و فرمود: آيا من پروردگار شما نيستم؟ همه گفتند: چرا. يادآوري اين عهد امت که جان آدمي را از وجد و مستي لبريز مي کند و تذکار همين عهد است که رسالت انبيا و اوليا و همه شاعران و هنرمندان حقيقي است و در ادب عرفاني ما عموماً مقصود از شراب، وصول به همين مقام است؛ چنان که حافظ فرمود:
خرم دل آن که همچو حافظ
جامي ز مي الست گيرد
و مولانا جلال الدين سرود:
ما مست الستيم به يک جرعه چو منصور
انديشه و پرواي سردار نداريم
34. ساقيا، عشرت امروز به فردا مفکن
يا ز ديوان قضا خط اماني به من آر
35. من که امروزم بهشت نقد حاصل مي شود
وعده فرداي زاهد را چرا باور کنم؟ (حافظ)
دستي زنيد اي بيدلان، رقصي کنيد اي صوفيان
زيرا کنون خو نقد شد، هم خلد و هم رضوان ما (ديوان شمس)

36. شرمندگي
37. عطار نيشابوري، فريد الدين، الهي نامه، مقدمه، تصحيح و تعليقات دکتر شفيعي کدکني، انتشارات سخن، تهران، چاپ دوم، حکايت آن بيننده که از احوال مردگان خبر مي داد، ص 326.
38. اقبال آشتياني، عبّاس، راجع به احوال حکيم عمر خيّام نيشابوري، ماهنامه ي شرق، شماره ي 8، مرداد 1310، صص 466-485.

منبع :

1- کانون ایرانی پژوهشگران فلسفه و حکمت

2- یزدان پرست، حمید؛ (1388) نامه ایران: مجموعه مقاله ها، سروده ها و مطالب ایران شناسی، تهران، اطلاعات، چاپ نخست.

3- ماهنامه ي علمي - فني دانشمند، شماره ي 558

4- راسخون

بازدید 1245 بار

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

مطالب تصادفی

 

پرتال جامع فرهنگی کوثرنامه،درحوزه فرهنگ عمومی فعالیت میکند .هدف این پایگاه، تأمین نیازمندیهای فرهنگ عمومی خانواده ایرانی است.

 کانال کوثرنامه در تلگرام کانال کوثرنامه در سروش کانال کوثرنامه در ایتا

اینستاگرام

آمـاربازدیـد

امروز0
دیروز0
ماه0
مجموع2009489

افراد آنلاین

آنلاین

مجوزها

logo-samandehi
بالا